بررسی تطبیقی مبانی فطری اخلاق در قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی و آیت الله مکارم شیرازی با تاکید بر آیات اخلاقی

بحث از فطرت به عنوان سرشت مشترک انسانی و نقش آن در بنیانهای معرفتی و گرایشی اخلاق یکی از بنیادی ترین و در عین حال مناقشه برانگیزترین مباحث در حوزه دین پژوهی فلسفه اخلاق و علوم انسانی است. قرآن کریم به عنوان آخرین و کاملترین کتاب آسمانی در آیات متعددی به این موضوع پرداخته و مفسران فریقین در ذیل این آیات، دیدگاه های عمیق و گاه متنوعی را مطرح کرده اند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی به بررسی و تحلیل مبانی فطری اخلاق در تفسیر دو مفسر برجسته معاصر جهان تشیع علامه سید محمدحسین طباطبایی صاحب تفسیر گرانقدر المیزان و آیت الله ناصر مکارم شیرازی صاحب تفسیر پرتیراژ نمونه می پردازد. هدف اصلی مقاله تبیین دقیق نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه این دو مفسر در مسئله چیستی فطرت، قلمرو آن و نسبتش با نظام اخلاقی اسلام و نیز تحلیل تاثیر این مبانی بر نحوه فهم و تفسیر آیات اخلاقی قرآن است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هر دو مفسر با تاکید بر آیه فطرت (سوره روم، آیه ۳۰) و دیگر آیات مرتبط مانند آیات سوره شمس آیات ۷-۱۰ و سوره انعام آیه ۱۴۰ اخلاق را امری فطری، جهان شمول و هماهنگ با سرشت پاک و الهی انسان میدانند. با این حال علامه طباطبایی با رویکردی عمیق فلسفی عرفانی و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه بر فطرت به عنوان راهی برای شناخت خدا (توحید) تاکید بیشتری دارد و اخلاق را به عنوان کمال نهایی انسان در مسیر قرب الهی و تشبه به صفات حق تعالی تبیین میکند. در مقابل، آیت الله مکارم شیرازی با رویکردی اجتماعی تربیتی و با زبانی روان و همه فهم بر جنبه های عملی و کاربردی فطرت در زندگی فردی و اجتماعی و نقش آن در شکل گیری ارزشهای اخلاقی پایدار و ایجاد جامعه ای سالم تاکید می ورزد. این تطبیق نشان دهنده غنای تفسیر شیعی و توانایی آن در پاسخگویی به نیازهای معنوی و اخلاقی بشر معاصر از دو منظر متفاوت اما عمیقا مکمل است.

کلیدواژه ها:

فطرت ، اخلاق ، تفسیر تطبیقی ، علامه طباطبایی ، آیت الله مکارم شیرازی ، المیزان ، تفسیر نمونه