بررسی تاثیر مهارتهای ارتباطی مبتنی بر ACT و CBT بر کیفیت حل مسئله در روابط زوجین

تحقیق حاضر با هدف بررسی عمیق تاثیر مداخله های تلفیقی درمان شناختی رفتاری (CBT) و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بر بهبود الگوهای حل تعارض و ارتقای ساختار ارتباطی در روابط زوجین انجام شده است. تعارضات رابطه ای پدیده ای چندبعدی و پویا محسوب می شوند که ریشه های آن معمولا در سطوح مختلفی چون طرح واره های شناختی ناکارآمدی در تنظیم هیجان، الگوهای ارتباطی تثبیت شده و فرآیندهای توجهی گسسته قابل ردیابی است. در سال های اخیر پژوهش های بین المللی تاکید کرده اند که کیفیت روابط زوجین نه با میزان تعارضات بلکه با شیوه مواجهه و مدیریت آنها تعیین می شود؛ از این رو تمرکز بر تقویت مهارت های حل تعارض یکی از محورهای اصلی رویکردهای مبتنی بر شواهد در درمان زوج به شمار می آید. رویکرد شناختی رفتاری با اصلاح شناخت های نادرست، به چالش کشیدن تفسیرهای مخدوش، کاهش خطاهای اسنادی و ایجاد مهارت های رفتاری سازگار به زوجین کمک می کند تا الگوهای تکرارشونده آسیب زا را بازسازی کنند. در مقابل رویکرد ACT با تاکید بر پذیرش تجربه های هیجانی، گسترش آگاهی لحظه ای، افزایش انعطاف پذیری روان شناختی و کاهش هم آمیختگی شناختی نوعی فضای روان شناختی ایجاد می کند که در آن افراد قادرند بدون مقاومت، اجتناب یا واکنش گری، هیجانی محتوای ذهنی خود را مشاهده کنند. ترکیب این دو رویکرد زمینه شکل گیری الگوی درمانی هم افزا را فراهم می سازد که هم بر اصلاح ساختارهای شناختی و رفتاری تمرکز دارد و هم بر گشودگی در تجربه درونی و حضور روانی در لحظه. این پژوهش با استفاده از طرح نیمه آزمایشی و نمونه گیری هدفمند زوجینی را که سابقه تعارضات مزمن داشته اند وارد برنامه آموزشی ۱۰ جلسه ای مبتنی بر مدل ACT-CBT کرد. محتوای آموزشی شامل تمرین های ذهن آگاهی، گسلش شناختی، تمرین های پذیرش، بازسازی افکار ناکارآمد، مواجهه هیجانی کنترل شده، مهارت گفت وگوهای بازتابی، بازتعریف مساله و تکنیک های حل مسئله انعطاف پذیر بود. شرکت کنندگان قبل و بعد از مداخله با مجموعه ای از ابزارهای استاندارد مرتبط با تعارضات زوجی، انعطاف پذیری روان شناختی، کیفیت تعاملات، تنظیم هیجان و مهارت های حل مسئله مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تحلیل داده ها نشان داد که مداخله تلفیقی باعث کاهش چشمگیر فراوانی و شدت درگیری های هیجانی و نیز کاهش چرخه های واکنش گری خودکار در روابط زوجین شد. زوجین پس از مداخله قادر بودند در لحظات پرتنش وقفه ذهنی ایجاد کنند، از راهبردهای آگاهانه استفاده کنند و به جای ورود سریع به تعارض های کلامی از مهارت های بازشناسی هیجان و گفت وگوی همدلانه بهره ببرند. همچنین شاخص های شناختی رفتاری مانند کاهش باورهای غیرمنطقی، کاهش خطاهای تفسیری، افزایش توانایی تحلیل موقعیت های تعارضی و ارتقای مهارت مهار پاسخ مشاهده شد. در بعد ACT محور نیز تقویت پذیرش، افزایش توان مشاهده تجربه درونی بدون قضاوت و رشد انعطاف پذیری روان شناختی به طور معناداری گزارش گردید. یافته ها نشان داد که ACT زمینه لازم را برای اثرگذاری بهتر CBT فراهم می کند زیرا زوجین ابتدا یاد می گیرند از واکنش گری هیجانی فاصله بگیرند و سپس بتوانند بازسازی شناختی را با ذهنی آرام تر و انطباق پذیرتر انجام دهند. به طور همزمان تکنیک های CBT نیز به زوجین کمک می کند که پس از ایجاد فاصله در تجربه های هیجانی بتوانند رفتارهای ناکارآمد را اصلاح کنند و مهارت های حل مسئله را به شکل ساختار یافته ای پیاده سازی نمایند. در مجموع یافته های پژوهش نشان می دهد که ترکیب ACT و CBT یک مدل مداخله ای موثر و یکپارچه برای کاهش تعارضات زوجی، افزایش کیفیت ارتباط، تقویت مهارت های گفت وگو و ارتقای عملکرد هیجانی-شناختی زوجین است. از نتایج این پژوهش چنین برمی آید که بهره گیری از رویکردهای تلفیقی می تواند به عنوان یک پروتکل استاندارد در کار با زوجین دارای تعارضات مزمن مورد استفاده متخصصان مشاوره و روان درمانی قرار گیرد و نقش بسزایی در کاهش فرسایش عاطفی، استرس رابطه ای و اختلالات ناشی از الگوهای ارتباطی ناپایدار داشته باشد.

کلیدواژه ها:

حمایت هیجانی ، روابط خانوادگی ، رضایت زناشویی ، سلامت روان ، دلبستگی عاطفی ، تعارض زناشویی ، انسجام خانواده ، ارتباط موثر ، کارکرد خانواده ، بهزیستی روان شناختی