ساختار میل، فقدان و ابژه کوچک a در شش غزل برگزیده خواجوی کرمانی: رویکردی بر پایه نظریه ژاک لاکان

رویکردهای نوین نقد ادبی، به ویژه نظریه های روان کاوی، امکان خوانش های تازه ای از متون کلاسیک فارسی فراهم کرده اند. یکی از نظریه های مهم در این حوزه، روان کاوی ژاک لاکان است که با تکیه بر پیوند میان ناخودآگاه و زبان، ساختار میل و هویت سوژه را در چارچوبی زبانی و نمادین تبیین می کند. پژوهش حاضر با بهره گیری از مفاهیم بنیادین روان کاوی لاکانی، به تحلیل ساختار میل و جایگاه سوژه در شش غزل از خواجوی کرمانی می پردازد. هدف اصلی پژوهش آن است که نشان دهد چگونه سازوکارهایی چون فقدان، دیگری بزرگ، ابژه کوچک a، نگاه و ژوئیسانس در شبکه دال های این غزل ها عمل کرده و تجربه عشق را به مثابه ساختاری مبتنی بر میل بازنمایی می کنند. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر چارچوب نظری لاکان است. در این راستا، ابتدا مفاهیم کلیدی نظریه لاکان، از جمله سوژه منقسم ($)، ساحت های سه گانه خیالی، نمادین و واقع، و گراف میل تبیین شده و سپس بر اساس آن ها ساختار معنایی غزل های منتخب بررسی شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که سوژه عاشق در غزل های خواجو، سوژه ای منقسم و فاقد تمامیت است که میل او همواره در پی فقدانی بنیادین شکل می گیرد. معشوق در این ساختار غالبا در جایگاه «دیگری بزرگ» قرار می گیرد و نشانه هایی چون زلف، لب و نگاه در مقام «ابژه کوچک a» به عنوان علت میل عمل می کنند. همچنین تکرار رنج، فراق و بی قراری در این غزل ها را می توان جلوه ای از ژوئیسانس دانست که در آن لذت و درد درهم می آمیزند. بر این اساس، تحلیل لکانی نشان می دهد که ساختار عشق در غزل های خواجوی کرمانی نه صرفا بیان احساسات عاشقانه، بلکه بازنمایی پیچیده ای از سازوکارهای میل در زبان است. چنین خوانشی می تواند افق های تازه ای در تحلیل روان کاوانه شعر فارسی بگشاید و امکان بازخوانی متون کلاسیک را در چارچوب نظریه های مدرن فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

خواجوی کرمانی ، روان کاوی لاکانی ، ساختار میل ، سوژه منقسم ، ابژه کوچک a ، دیگری بزرگ ، ژوئیسانس ، گراف میل لاکان