آینده پژوهی مدارس ایران در مواجهه با تحولات ساختار جمعیت، مهاجرت و سالمندی

نظام های آموزشی در سراسر جهان به ویژه، مدارس به عنوان نمادهای اجتماعی، پویا همواره تحت تاثیر تحولات ساختاری جامعه قرار داشته اند. در ایران هم اکنون سه تحول اجتماعی بزرگ و به هم پیوسته در حال وقوع است؛ گذار ساختار جمعیتی از جوانی به سالمندی، شتاب روزافزون پدیده مهاجرت هم داخلی و هم خارجی و تغییر در الگوهای خانواده و ارزش های اجتماعی. این تحولات، بنیان های سنتی آموزش و پرورش را با چالش های بی سابقه مواجه ساخته است. در دهه های اخیر جامعه ایران با تحولات اجتماعی و جمعیتی گسترده ای مواجه شده است؛ از جمله کاهش نرخ باروری، افزایش امید به زندگی، رشد جمعیت سالمند، گسترش مهاجرت های داخلی و بین المللی و تغییر در ساختار خانواده. این تحولات مستقیما نظام آموزشی و به ویژه مدارس را تحت تاثیر قرار می دهند زیرا مدرسه یکی از نهادهای اصلی انتقال ارزش ها، مهارت ها و انسجام اجتماعی است. کاهش جمعیت دانش آموزی در برخی مناطق به ویژه روستاها و شهرهای کوچک از یک سو منجر به کاهش تقاضا برای زیرساخت های آموزشی شده و از سوی دیگر در کلان شهرها به دلیل مهاجرت های داخلی، تراکم دانش آموزان و فشار بر منابع انسانی و فضاهای آموزشی را افزایش داده است. از طرف دیگر افزایش جمعیت سالمند جامعه موجب تغییر در ترکیب نیروهای انسانی آموزش و پرورش، بالا رفتن سن معلمان و کاهش نیروی جوان متخصص در مدارس می شود؛ موضوعی که در میان مدت می تواند کیفیت آموزش را تحت تاثیر قرار دهد. گرچه سیاست گذاران و محققان به طور کلی بر اهمیت آینده پژوهی در آموزش و پرورش اذعان دارند اما شکاف دانشی آشکاری در درک ما از نحوه تعامل دقیق و همه جانبه این سه تحول ساختار جمعیت، مهاجرت، سالمندی با مدرسه به عنوان یک نهاد زنده وجود دارد. مطالعات موجود اغلب به صورت پراکنده و جزیره ای به هر یک از این موضوعات پرداخته اند. برای نمونه تحقیقی به تنهایی به تاثیر کاهش جمعیت دانش آموزی بر اقتصاد مدارس پرداخته و پژوهش دیگری پیامدهای مهاجرت نخبگان را بررسی کرده است اما پژوهشی که به صورت یکپارچه و نظام مند آینده مدارس را در ترازوی این سه تحول همزمان بسنجند، مغفول مانده است. بنابراین مسئله اصلی این پژوهش تبیین سناریوهای محتمل برای آینده مدارس ایران در مواجهه با این سه تحول اجتماعی و ارائه راهبردهایی برای عبور از چالش ها و استفاده از فرصت های پیش رو است. ضرورت پاسخ به این مسئله برای جلوگیری از بحران در نهادی که مسئولیت پرورش نسل آینده ساز کشور را بر عهده دارد، امری حیاتی است.

کلیدواژه ها:

آینده پژوهی ، مدارس ، تحولات ساختار جمعیت ، مهاجرت ، سالمندی