تئوری های بازدارندگی مجازات در فقه اسلامی و جرم شناسی نوین (مطالعه تطبیقی)

پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی تئوری های بازدارندگی مجازات در فقه اسلامی و جرم شناسی نوین انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق این است که آیا اهداف و فلسفه ی مجازات در فقه اسلامی، به ویژه در حوزه ی حدود (مانند قطع ید سارق یا رجم زانی)، با نظریه های کلاسیک و معاصر بازدارندگی در علم جرم شناسی هم خوانی دارد یا نه. اهمیت این مطالعه از آن جهت است که نظام کیفری اسلام، ضمن برخورداری از پشتوانه الهی و اخلاقی، مدعی کارکرد بازدارندگی اجتماعی نیز هست و از سوی دیگر، جرم شناسی مدرن بر اساس داده های تجربی و رویکرد فایده گرایانه به دنبال کاهش نرخ جرم است. روش تحقیق، تحلیلی–تطبیقی و توصیفی است که با تکیه بر منابع اصلی فقه اسلامی (قرآن، سنت و آثار فقها) و متون جرم شناسی تجربی مورد بررسی قرار گرفته است. در بخش فقهی، اهداف مجازات به سه دسته ی اصلی تقسیم می شود: اصلاح فرد مجرم، ارعاب عمومی جامعه، و تطهیر معنوی از گناه. در مقابل، در جرم شناسی نوین دو هدف بازدارندگی عام و خاص محور اصلی نظریه ی مجازات محسوب می شود (Beccaria, ۱۹۸۶; Nagin, ۲۰۱۳). یافته های پژوهش بیانگر آن است که در فقه اسلامی، بازدارندگی مفهومی جامع تر از درک جرم شناختی دارد، زیرا علاوه بر سلبی بودن (پیشگیری از جرم)، جنبه ای ایجابی و اخلاقی (تطهیر و تربیت) نیز در خود دارد. در نتیجه مجازات در اسلام نه صرفا ابزار کنترل اجتماعی، بلکه سازوکار تحقق عدالت الهی و آرامش درونی جامعه است. نتیجه نهایی آن که میان فلسفه شرعی حدود و نظریه های بازدارندگی نوین نوعی هم پوشانی مفهومی وجود دارد، اما مبانی آن متفاوت است: فقه اسلامی بر عدالت الهی و مسئولیت اخلاقی تاکید دارد، در حالی که جرم شناسی بر تجربه و کارآمدی اجتماعی تمرکز می کند. این تفاوت می تواند زمینه ساز گفتگو و همگرایی میان فقه و علوم تجربی کیفری باشد.

کلیدواژه ها:

بازدارندگی ، حدود ، جرم شناسی ، فقه اسلامی ، دادرسی عادلانه ، فلسفه مجازات