حق بر «هویت دیجیتال» و چالش های حقوق بشری در عصر جهانی شدن داده ها: بازخوانی در پرتو حقوق بین الملل بشر

این مقاله به بررسی امکان شناسایی و حمایت از «حق بر هویت دیجیتال» در پرتو حقوق بین الملل بشر می پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا هویت دیجیتال را می توان صرفا در چارچوب مفاهیم سنتی تری چون حریم خصوصی و حمایت از داده های شخصی فهم کرد، یا آنکه این مفهوم به دلیل ابعاد انتسابی، استنتاجی، الگوریتمی و فرامرزی خود، مستلزم صورت بندی هنجاری مستقل یا دست کم متمایزی در نظام حقوق بشر معاصر است. فرضیه اصلی مقاله آن است که اگرچه حقوق بین الملل بشر هنوز «حق بر هویت دیجیتال» را به طور صریح و مستقل نام گذاری نکرده است، اما مجموعه ای از حقوق و اصول تثبیت شده، از جمله کرامت انسانی، حق بر شناسایی شخصیت حقوقی، حریم خصوصی، آزادی بیان، اصل عدم تبعیض و حق بر جبران موثر، ظرفیت لازم برای استنباط و شناسایی تدریجی این حق را فراهم می آورند؛ بااین حال، این ظرفیت تفسیری به تنهایی برای حمایت موثر کافی نیست. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی با رویکردی هنجاری انتقادی است و بر تحلیل مفهومی هویت دیجیتال، بررسی اسناد بنیادین حقوق بین الملل بشر، گزارش ها و تفاسیر نهادهای بین المللی، اسناد منطقه ای و برخی تحولات جدید در تنظیم گری دیجیتال استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت دیجیتال باید به مثابه یکی از نمودهای تمامیت شخصیتی انسان در فضای دیجیتال فهم شود و نه صرفا به عنوان مجموعه ای از داده ها یا سازوکارهای احراز هویت. همچنین روشن می شود که جهانی شدن داده ها، قدرت فزاینده شرکت های فناوری، تصمیم گیری خودکار و هویت سازی الگوریتمی، چارچوب های سنتی مبتنی بر سرزمین، صلاحیت دولت و انتساب روشن مسئولیت را با محدودیت های جدی مواجه کرده اند. مقاله ضمن بررسی رویکردهای تطبیقی، به این نتیجه می رسد که رویکرد اروپایی از حیث پیوندزدن هویت دیجیتال با حقوق بنیادین پیشرفته تر است، اما هیچ یک از الگوهای موجود به تنهایی کفایت ندارند. در پایان، پژوهش چارچوبی پیشنهادی برای شناسایی و حمایت از حق بر هویت دیجیتال ارائه می کند که مشتمل است بر مولفه های ماهوی حق، شامل کنترل داده های هویتی، صحت و تمامیت هویتی، حق اعتراض به تصمیم گیری خودکار، و حق اصلاح، حذف و محدودسازی پردازش؛ و نیز تضمینات شکلی و نهادی، شامل شفافیت، پاسخ گویی، نظارت مستقل و جبران موثر. نتیجه نهایی آن است که حق بر هویت دیجیتال را باید به عنوان مفهومی در حال تکوین در مرز میان حقوق تثبیت شده و حقوق نوپدید بشر تلقی کرد که حمایت موثر از آن مستلزم بازاندیشی در تعهدات دولت ها، مسئولیت بازیگران غیردولتی و توسعه تدریجی استانداردهای بین المللی تخصصی تر است.

کلیدواژه ها:

هویت دیجیتال ، حقوق بین الملل بشر ، جهانی شدن داده ها ، خودمختاری اطلاعاتی ، حکمرانی داده ، حقوق بشر دیجیتال