واکاوی پدیدارشناسانه تجربه زیسته از مفهوم قانونمندی در کتاب مطالعات اجتماعی: یک مطالعه موردی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی پدیدارشناسانه تجربه زیسته از مفهوم قانونمندی، بر اساس درس نهم کتاب مطالعات اجتماعی پایه سوم دبستان («مقررات خانه ما»)، انجام شده است. سند چشم انداز ۱۴۰۴، جامعه ایرانی را «برخوردار از وجدان کاری، انضباط، روحیه تعاون و سازگاری اجتماعی» ترسیم کرده و برنامه درسی ملی نیز در امتداد آن، تربیت نسلی جمع گرا، عدالت خواه و تلاش گر را هدف گذاری نموده است. بااین حال، همواره میان برنامه درسی قصدشده و برنامه درسی تجربه شده شکافی وجود دارد که تنها از رهگذر کاوش در تجارب زیسته کودکان قابل شناسایی است. این مطالعه با رویکرد کیفی، روش مطالعه موردی و جهت گیری پدیدارشناسانه اجرا شد. شرکت کننده، یک دانش آموز ۹ ساله پایه سوم دبستان بود. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته، پس از مطالعه درس نهم، گردآوری و با روش تحلیل مضمون استقرایی تحلیل شدند. محقق با تعلیق آگاهانه پیش داوری ها کوشید افق معنایی کودک بدون جهت دهی آشکار گردد. تحلیل داده ها به استخراج یک مضمون اصلی با عنوان «نظم مشارکتی» و سه مضمون فرعی «قانون به مثابه نظم و آرامش جهانی»، «نظم درونی شده؛ از خانه تا خود» و «همکاری به مثابه مراقبت از دیگری و کامل شدن کارها» منتهی گردید. یافته ها گویای آن است که این دانش آموز، مقررات را نه به عنوان دستوراتی تحمیلی، بلکه به مثابه ساختاری انعطاف پذیر، جمعی و مراقبتی فهم کرده است. تجربه زیسته او در خانواده ای مشارکت محور، زمینه ساز عبور از «آموزش رسمی مقررات» به «درونی سازی انضباط» شده است؛ به گونه ای که مشارکت کننده، حصول نظم در «خود» را نتیجه پایبندی به مقررات می داند. تطبیق این فهم با انتظارات یادگیری راهنمای معلم نشان می دهد که دانش آموز از عهده هر سه انتظار (بیان مقررات، تبیین لزوم و فایده، و رعایت واقعی) برآمده و در بعد درونی سازی نظم، فراتر از سطح مورد انتظار ظاهر شده است. همچنین، این دریافت با ویژگی های ترسیم شده در سند چشم انداز ۱۴۰۴، به ویژه «برخورداری از انضباط و روحیه تعاون»، هم راستایی عمیقی نشان می دهد. هرچند یافته های این مطالعه موردی قابل تعمیم آماری نیست، اما بینش های حاصل از آن می تواند برای معلمان در طراحی فعالیت های کلاسی مبتنی بر تجارب زیسته و برای مولفان کتاب های درسی در گنجاندن فعالیت های تاملی و مشارکتی، دلالت هایی ارزشمند به همراه داشته باشد.

کلیدواژه ها:

تجربه زیسته ، پدیدارشناسی ، قانونمندی ، نظم مشارکتی ، مطالعات اجتماعی ، تحلیل مضمون