بررسی تطبیقی «غبن حادث» در فقه و حقوق ایران و حقوق انگلیس

اصل لزوم و قداست قراردادها، سنگ بنای نظام های حقوقی جهان را تشکیل می دهد. با این حال، وقوع حوادث پیش بینی نشده و تغییرات بنیادین در اوضاع و احوال اقتصادی می تواند اجرای تعهدات قراردادی را برای یکی از طرفین به غایت دشوار و همراه با ضرری فاحش سازد. در چنین شرایطی، پرسش از امکان تعدیل یا فسخ قرارداد به منظور جلوگیری از ضرر ناروا مطرح می شود. حقوق ایران با اتکا به مبانی فقهی همچون قاعده لاضرر و نفی عسر و حرج، نظریه «غبن حادث» را به عنوان راه حلی برای مقابله با این وضعیت مطرح ساخته است. در مقابل، نظام حقوقی کامن لا به ویژه حقوق انگلیس، با دکترین «انتفای قرارداد (Frustration of Contract)» به استقبال این پدیده رفته و تحت شرایطی، قرارداد را منحل شده تلقی می کند. مقاله حاضر با روشی توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی، به بررسی مبانی، شرایط، آثار و ضمانت اجراهای این دو نظریه می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه هر دو نظام حقوقی در هدف نهایی (جلوگیری از تحمیل تعهدی طاقت فرسا) اشتراک نظر دارند، اما در مبنا (قواعد فقهی در ایران و رویه قضایی و انصاف در انگلیس)، ضمانت اجرا (فسخ در ایران و انحلال از ابتدا در انگلیس) و قلمرو شمول، تفاوت های ماهوی و بنیادینی وجود دارد. این مطالعه تطبیقی می تواند زمینه ساز غنای حقوق ایران در پذیرش نهاد تعدیل قضایی قرارداد باشد.

کلیدواژه ها:

غبن حادث ، انتفای قرارداد ، قاعده لاضرر ، نفی عسر و حرج ، تغییر اوضاع و احوال ، حقوق تطبیقی