چالش های اجرای موافقت نامه BBNJ پس از لازم الاجراشدن: تعارض میان آزادی دریاهای آزاد و حفاظت از تنوع زیستی دریایی

موافقت نامه حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی دریایی مناطق خارج از صلاحیت ملی (BBNJ) در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ لازم الاجرا شد و بدین ترتیب مرحله مذاکرات هنجارساز به مرحله دشوار اجرا انتقال یافت. مسئله اصلی این پژوهش آن است که محدودیت های حفاظتی ناشی از ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه، مناطق حفاظت شده دریایی و ارزیابی اثرات زیست محیطی چگونه می توانند با آزادی های دریاهای آزاد، به ویژه آزادی کشتیرانی، ماهیگیری، پژوهش علمی، کابل گذاری و سایر استفاده های مشروع، سازگار شوند؛ بی آنکه موافقت نامه به تضعیف نهادهای بخشی موجود یا، در نقطه مقابل، به تثبیت ناکارآمدی آن ها منجر شود. پژوهش حاضر با روش کتابخانه ای، توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از تفسیر نظام مند معاهدات، متن موافقت نامه، کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، آرای مشورتی اقلیمی دیوان بین المللی حقوق دریاها و دیوان بین المللی دادگستری، اسناد رسمی مرحله آمادگی و ادبیات علمی جدید را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد تعارض مورد بحث، تعارضی مطلق میان آزادی و حفاظت نیست؛ زیرا آزادی های دریاهای آزاد از آغاز مقید به رعایت مقتضی حقوق دیگر دولت ها، تکلیف حمایت و صیانت از محیط زیست دریایی و الزامات همکاری بوده اند. بااین حال، ابهام عبارت عدم تضعیف، دولت محوربودن تصمیم نهایی در ارزیابی آثار، پراکندگی صلاحیت میان کنفرانس اعضا و سازمان های بخشی، ضعف ضمانت اجرا، وضعیت دولت های غیرعضو و شکاف ظرفیت میان شمال و جنوب جهانی، اجرای موثر موافقت نامه را تهدید می کند. نوآوری پژوهش، ارائه آزمون پنج مرحله ای هم زیستی تنظیمی است که مشروعیت هر محدودیت حفاظتی را بر پایه صلاحیت و پیوند حقوقی، ضرورت اکولوژیک و احتیاط، تناسب و رعایت مقتضی، مکمل بودن نهادی، و بازبینی و پاسخ گویی می سنجد. مقاله همچنین سازوکار دوکلیدی اجرا شامل مسئولیت دولت صاحب پرچم و کنترل های بندری، بازاری و اطلاعاتی را پیشنهاد می کند. نتیجه آن است که موفقیت BBNJ نه در کنارزدن آزادی های دریاهای آزاد، بلکه در بازتفسیر آن ها به عنوان آزادی های مسئولانه، اکوسیستم محور و قابل پاسخ گویی نهفته است.

کلیدواژه ها:

موافقت نامه BBNJ ، آزادی دریاهای آزاد ، تنوع زیستی دریایی ، مناطق حفاظت شده دریایی ، ارزیابی اثرات زیست محیطی ، عدم تضعیف ، حقوق بین الملل دریاها