معیار قضاوت: مصب نزاع یا نتیجه نزاع؟

پژوهش حاضر به بررسی یکی از بنیادی ترین مباحث فقهی و حقوقی در نظام قضایی ایران، یعنی معیار صدور حکم قاضی اختصاص داشته است. در فرایند دادرسی، دو دیدگاه اساسی میان فقها و حقوقدانان قابل تشخیص بود: نخست، دیدگاهی که مصب نزاع را محور قضاوت دانسته و قاضی را مقید به حدود ادعاها، اقرارها و اقوال صریح طرفین می دانست؛ و دوم، نگرشی که نتیجه ی نزاع و کشف حقیقت واقعی را اساس حکم قضایی قلمداد می کرد، هرچند این حقیقت فراتر از ظاهر دعوا می رفت. این تحقیق با رویکرد «توصیفی تحلیلی» و با تکیه بر مبانی فقه امامیه، به ویژه آرای فقهای برجسته در آثاری چون المکاسب شیخ انصاری و جواهر الکلام نجفی، همچنین با بررسی اصول آیین دادرسی مدنی ایران، صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان داد که هرچند محدوده ی دادرسی در آغاز با ادعاهای طرفین شکل گرفته بود، اما غایت و روح قضاوت، کشف واقع و اقامه ی عدالت حقیقی به شمار می رفت. بر این اساس، پذیرش حجیت علم قاضی در نظام حقوقی ایران، نشانه ی تمایل جدی قانونگذار به سوی «رویکرد نتیجه محور» و اهتمام بر تحقق عدالت واقعی بوده است.

کلیدواژه ها:

قاضی ، مصب نزاع ، نتیجه ی نزاع ، فقه امامیه ، علم قاضی ، عدالت قضایی