واکاوی تعامل حقوق بین الملل و حقوق شهری: از صلاحیت هنجاری تا تحقق حقوق شهروندی در عصر شهرنشینی جهانی

عصر حاضر با پدیده ای بی سابقه از تمرکز جمعیت در شهرها رقم خورده است. این تحول ژرف جمعیتی، نه تنها ماهیت روابط اجتماعی و اقتصادی را دگرگون ساخته، بلکه نظم حقوقی کلاسیک را نیز با چالش های بنیادینی مواجه کرده است. حقوق بین الملل که به طور سنتی بر دولت ها به عنوان بازیگران انحصاری متمرکز بود، امروزه ناگزیر از مواجهه با واقعیت های محلی پهنه های شهری است. از سوی دیگر، حقوق شهری که زمانی صرفا در صلاحیت انحصاری دولت های ملی تلقی می شد، تحت تاثیر اسناد فراملی و رویه های بین المللی دچار تحول بنیادین شده است. این مقاله با روش توصیفی_تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای بین المللی و اسناد معتبر سازمان ملل متحد، به دنبال تبیین ماهیت، ابعاد و پیامدهای این تعامل نوظهور میان حقوق بین الملل و حقوق شهری است. یافته های تحقیق نشان می دهد که دو ساحت حقوقی یادشده، نه در وضعیت تقابل و جدایی، بلکه در پیوندی دیالکتیکی با یکدیگر قرار دارند. در یک سو، اسناد و نهادهای بین المللی به ویژه ذیل کنوانسیون های حقوق بشری و برنامه اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat)، استانداردهایی الزام آور و توصیه ای در حوزه هایی نظیر حق بر مسکن کافی، مشارکت عمومی و حکمرانی خوب شهری وضع کرده اند که دولت ها را متعهد به بازنگری در نظام حقوق شهری خود می سازد. در سوی دیگر، شهرها و دولت های محلی نیز دیگر نهادهایی صرفا اجرایی نیستند؛ آن ها با تشکیل شبکه های فراملی همچون «شهرهای متحد و دولت های محلی» (UCLG) و «شهرهای C۴۰» خود به بازیگرانی فعال در عرصه هنجارپردازی جهانی تبدیل شده اند و مفاهیمی چون «حق بر شهر» (Right to the City) را به کانون گفتمان حقوقی بین المللی وارد ساخته اند. در عین حال، این مقاله آسیب شناسی می کند که ظهور شهرها در نظم حقوقی بین الملل با کاستی هایی چون فقدان شخصیت حقوقی بین المللی رسمی، نظام پاسخگویی ضعیف و تداوم نابرابری های ساختاری به ویژه در شهرهای جنوب جهانی همراه است. این پژوهش در پایان با تمرکز بر مطالعه موردی جمهوری اسلامی ایران، ضمن تبیین جایگاه قوانین شهری ایران در مواجهه با استانداردهای بین المللی، چالش های ناشی از متمرکز بودن ساختار سیاسی و نظام حکمرانی محلی و نیز فرصت های ناشی از مشارکت در نهادهای فراملی را تحلیل نموده و راهکارهایی برای اصلاح نظام حقوقی شهری در راستای استانداردهای بین المللی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

حقوق بین الملل ، حقوق شهری ، حکمرانی شهری ، حق بر مسکن کافی ، UN-Habitat ، دولت های محلی در حقوق بین الملل