تحلیل انتقادی کارآمدی نظریه “عنایت” در فلسفه و کلام اسلامی برای پاسخ به چالش “شرور گزاف”

مسئله شر همواره یکی از چالش برانگیزترین مباحث در حوزه فلسفه دین و کلام بوده است. در دوران معاصر، این چالش از شکل منطقی خود خارج شده و در قالب «مسئله قرینه ای شر» و به ویژه «شرور گزاف» (شروری که به نظر می رسد هیچ خیر برتری را به دنبال ندارند) مطرح شده است. در سنت فلسفه و کلام اسلامی، یکی از مهم ترین مبانی برای توجیه شرور در نظام آفرینش، نظریه «عنایت» است. بر اساس این نظریه، علم پیشین خداوند به نظام احسن و رضایت ذات او، موجب فیضان بهترین جهان ممکن شده است که در آن، شرور قلیل لازمه لاینفک خیرات کثیر مادی هستند. این مقاله با رویکردی تحلیلی-انتقادی به بررسی این مسئله می پردازد که آیا نظریه عنایت، با مبانی خاص خود در حکمت مشاء و حکمت متعالیه، ظرفیت تبیین و توجیه شرور گزاف را دارد یا خیر. در بخش نخست این پژوهش، مفاهیم بنیادین نظریه عنایت و چالش شرور گزاف مفهوم شناسی شده و تقابل اولیه آن ها صورت بندی می گردد. بررسی ها نشان می دهد که اگرچه نظریه عنایت در تبیین کلیت نظام احسن کارآمد است، اما در مواجهه با مصادیق خاص شرور گزاف نیازمند بازخوانی و انضمام با دیگر اصول هستی شناختی است.

کلیدواژه ها:

شرور گزاف ، نظریه عنایت ، نظام احسن ، فلسفه اسلامی ، کلام اسلامی ، عدل الهی