بررسی تطبیقی کارکرد معرفت شناختی «قوه خیال» در کیفیت دریافت وحی؛ با تمرکز بر آرای ابن سینا و ملاصدرا

تبیین عقلانی پدیده وحی و چگونگی دریافت پیام الهی توسط پیامبران، همواره یکی از دغدغه های بنیادین در فلسفه اسلامی بوده است. در این میان، چگونگی تنزل حقایق مجرد و عقلی به قالب الفاظ و صور حسی، پرسشی اساسی است که فیلسوفان مسلمان پاسخ آن را در کارکرد «قوه خیال» جستجو کرده اند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی تطبیقی، به بررسی کارکرد معرفت شناختی قوه خیال در فرآیند وحی از منظر ابن سینا (نماینده مکتب مشاء) و ملاصدرا (بنیان گذار حکمت متعالیه) می پردازد. یافته ها نشان می دهد که ابن سینا با تکیه بر مبانی طبیعیات خود، خیال را قوه ای مادی در مغز می داند که در پیامبران به دلیل کمال نفس، به چنان قوتی دست می یابد که حقایق دریافتی از عقل فعال را به صور و اصوات حسی محاکات می کند. در مقابل، ملاصدرا با طرح نظریه «تجرد برزخی قوه خیال» و اثبات «عالم مثال»، خیال را از قید ماده رها ساخته و آن را قوه ای مجرد می داند که مستقیما با عالم مثال متصل شده و صور خیالی وحی را در سطحی برتر از ادراک مادی درک می کند. تفاوت این دو دیدگاه، ریشه در مبانی هستی شناختی و انسان شناختی متفاوت این دو فیلسوف دارد و نشان می دهد که حکمت متعالیه تبیینی عمیق تر و یکپارچه تر از ارتباط غیب و شهود در پدیده وحی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

قوه خیال ، وحی ، معرفت شناسی ، ابن سینا ، ملاصدرا ، فلسفه اسلامی ، تجرد برزخی