بررسی فقه الحدیثی روایات متعارض در باب «بداء» در اصول کافی و التوحید؛ تقابل ظاهری با علم ازلی الهی و راهکارهای جمع دلالی

آموزه «بداء» از اختصاصات و معارف بنیادین مکتب تشیع است که بر اساس روایات، عالی ترین مرتبه توحید و تنزیه خداوند به شمار می رود. با این وجود، وجود دو دسته روایت متعارض در مجامع حدیثی متقدم شیعه، به ویژه در اصول کافی و التوحید شیخ صدوق، چالش های کلامی و حدیثی مهمی را رقم زده است. دسته ای از روایات بر وقوع بداء تاکید ورزیده و آن را شرط ایمان می دانند، در حالی که دسته دیگر، هرگونه تغییر در علم ازلی الهی را نفی کرده و انتساب جهل به ذات باری تعالی را کفر می شمرند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد فقه الحدیثی، به استخراج و واکاوی این دو دسته روایت پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که تقابل ظاهری این روایات با تفکیک مراتب علم الهی به «علم مخزون» (لوح محفوظ) و «علم مکنون» (لوح محو و اثبات) قابل حل است. بداء صرفا در گستره علم مکنون و مقدرات مشروط رخ می دهد و به هیچ وجه مستلزم تغییر در ذات یا علم پیشین خداوند نیست، بلکه اعمال قدرت مطلقه الهی در تغییر مسببات بر اساس تغییر شروط (مانند دعا و صدقه) است.

کلیدواژه ها:

بداء ، فقه الحدیث ، علم ازلی ، اصول کافی ، التوحید ، جمع دلالی