تحلیل فقه الحدیثی-کلامی آموزه «بداء» در روایات امامیه؛ تقابل با جبرگرایی و نقش آن در پویایی نظام تقدیر

آموزه «بداء» یکی از عمیق ترین و در عین حال چالش برانگیزترین مباحث کلامی و حدیثی در مکتب تشیع است. پژوهش حاضر با تغییر زاویه دید از صرف حل تعارضات ظاهری، به بررسی نقش کلامی این آموزه در ابطال جبرگرایی و تبیین پویایی نظام قضا و قدر الهی می پردازد. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر فقه الحدیث است. یافته ها نشان می دهد روایاتی که در منابعی چون اصول کافی و التوحید در باب بداء وارد شده اند، نه تنها نافی علم ازلی الهی نیستند، بلکه با تفکیک میان «لوح محفوظ» (علم ذاتی) و «لوح محو و اثبات» (علم فعلی)، بستری کلامی برای اثبات اختیار انسان فراهم می کنند. بداء در این روایات به معنای تغییر اراده خداوند از روی جهل نیست، بلکه به معنای آشکار کردن مقدرات مشروطی است که با افعال اختیاری انسان (مانند دعا، صدقه و صله رحم) پیوند خورده اند. نتیجه این پژوهش اثبات می کند که اعتقاد به بداء، رمز رهایی از بن بست جبر مطلق و نشان دهنده حاکمیت و قدرت مستمر خداوند بر نظام هستی است.

کلیدواژه ها:

بداء ، فقه الحدیث ، جبرگرایی ، قضا و قدر ، لوح محو و اثبات ، اصول کافی