مقایسه اثر خستگی ذهنی بر دقت اجرای مهارتهای حرکتی در ورزشکاران رشته های تیمی و انفرادی

در سالهای اخیر توجه پژوهشگران علوم ورزشی به نقش عوامل شناختی و روانشناختی در عملکرد ورزشکاران افزایش یافته است. در کنار آمادگی جسمانی، متغیرهای شناختی نظیر توجه، تمرکز، کنترل اجرایی و خستگی ذهنی می توانند نقش مهمی در کیفیت اجرای مهارتهای حرکتی ایفا کنند. خستگی ذهنی حالتی روانشناختی است که در نتیجه فعالیتهای شناختی طولانی مدت و نیازمند تمرکز ایجاد می شود و معمولا با کاهش توجه، افت عملکرد شناختی، افزایش احساس تلاش و کاهش کارایی در انجام تکالیف همراه است. امروزه ورزشکاران علاوه بر فشارهای جسمانی، در معرض محرکهای ذهنی متعددی قرار دارند؛ از جمله استفاده مداوم از تلفن همراه، فعالیتهای دانشگاهی، فشارهای روانی و تصمیم گیریهای تاکتیکی که می تواند زمینه ایجاد خستگی ذهنی را فراهم کند. از این رو بررسی اثر خستگی ذهنی بر عملکرد ورزشی به یکی از موضوعات مهم در حوزه روانشناسی ورزشی و رفتار حرکتی تبدیل شده است. مطالعات پیشین نشان داده اند که خستگی ذهنی می تواند عملکرد جسمانی، زمان واکنش، دقت تصمیم گیری و اجرای مهارتهای حرکتی را تحت تاثیر قرار دهد. با این حال هنوز مشخص نیست که میزان تاثیر خستگی ذهنی در ورزشکاران رشته های تیمی و انفرادی تا چه اندازه متفاوت است. ورزشهای تیمی معمولا نیازمند تصمیم گیری سریع، پردازش همزمان اطلاعات محیطی، هماهنگی با هم تیمی ها و توجه تقسیم شده هستند؛ در حالی که در ورزشهای انفرادی تمرکز پایدار، کنترل فردی و تنظیم درونی عملکرد نقش برجسته تری دارد. این تفاوتها می تواند باعث شود خستگی ذهنی اثر متفاوتی بر عملکرد ورزشکاران رشته های مختلف داشته باشد. بر همین اساس هدف پژوهش حاضر مقایسه اثر خستگی ذهنی بر اجرای مهارتهای حرکتی در ورزشکاران رشته های تیمی و انفرادی بود. دقت پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی و کاربردی بود که با طرح پیش آزمون و پس آزمون انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل ورزشکاران دانشگاهی فعال در رشته های تیمی و انفرادی بود. از میان آنها تعداد ۴۰ ورزشکار به صورت در دسترس انتخاب شدند که ۲۰ نفر در گروه ورزشهای تیمی (فوتسال، والیبال و بسکتبال) و ۲۰ نفر در گروه ورزشهای انفرادی (دوومیدانی، تکواندو و تنیس روی میز) قرار گرفتند. معیارهای ورود به پژوهش شامل داشتن حداقل دو سال سابقه فعالیت ورزشی منظم، سلامت جسمانی و روانی و نداشتن آسیب دیدگی در زمان اجرای آزمون بود. در مرحله پیش آزمون، آزمودنی ها آزمون دقت مهارت حرکتی را اجرا کردند. برای ارزیابی دقت عملکرد از آزمون هدف گیری و دقت پرتاب استفاده شد که یکی از آزمونهای رایج در مطالعات رفتار حرکتی و یادگیری حرکتی است. پس از ثبت نمرات اولیه، آزمودنی ها در معرض پروتکل ایجاد خستگی ذهنی قرار گرفتند. برای القای خستگی ذهنی از آزمون استروپ استفاده شد که شامل پاسخ دهی مداوم به محرکهای متناقض رنگ و واژه به مدت ۳۰ دقیقه بود. این آزمون به طور گسترده در پژوهشهای مرتبط با خستگی ذهنی مورد استفاده قرار گرفته و اعتبار مناسبی دارد. پس از پایان پروتکل، شرکت کنندگان مجددا آزمون مهارت حرکتی را اجرا کردند و نمرات پس آزمون ثبت شد. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از آمار توصیفی و آزمون تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر استفاده شد. یافته های پژوهش نشان داد که خستگی ذهنی به طور معناداری موجب کاهش دقت اجرای مهارتهای حرکتی در هر دو گروه شد؛ با این حال میزان افت عملکرد در ورزشکاران رشته های تیمی بیشتر از ورزشکاران رشته های انفرادی بود. به عبارت دیگر، ورزشکاران رشته های تیمی پس از القای خستگی ذهنی کاهش بیشتری در دقت اجرای مهارت نشان دادند. این یافته ها را می توان بر اساس ماهیت شناختی متفاوت ورزشهای تیمی و انفرادی تبیین کرد. ورزشکاران رشته های تیمی در هنگام اجرا نیازمند پردازش سریع اطلاعات محیطی، توجه همزمان به چند محرک و تصمیم گیری لحظه ای هستند؛ بنابراین خستگی ذهنی می تواند منابع شناختی مورد نیاز آنها را بیشتر تحت تاثیر قرار دهد. در مقابل، ورزشکاران رشته های انفرادی معمولا کنترل بیشتری بر شرایط اجرا دارند و وابستگی کمتری به محرکهای محیطی پیچیده نشان می دهند. همچنین احتمال دارد تجربه تمرکز فردی و خودتنظیمی در ورزشهای انفرادی موجب مقاومت بیشتر این ورزشکاران در برابر خستگی ذهنی شود. نتایج پژوهش حاضر با یافته های مطالعات جدید در حوزه روانشناسی ورزشی همسو است که نشان می دهند خستگی ذهنی می تواند موجب کاهش عملکرد حرکتی و شناختی ورزشکاران شود. از نظر کاربردی، یافته های این پژوهش می تواند برای مربیان، روانشناسان ورزشی و متخصصان علوم ورزشی مفید باشد. پیشنهاد می شود در طراحی برنامه های تمرینی و مسابقاتی به میزان فشار شناختی وارد شده بر ورزشکاران توجه شود و از فعالیتهای ذهنی طولانی مدت پیش از مسابقه جلوگیری گردد. همچنین استفاده از راهبردهایی مانند تمرینات ذهن آگاهی، ریکاوری روانی، مدیریت توجه و کنترل فشار روانی می تواند به کاهش اثرات منفی خستگی ذهنی کمک کند. در مجموع، پژوهش حاضر نشان داد که خستگی ذهنی می تواند دقت اجرای مهارتهای حرکتی ورزشکاران را کاهش دهد و این اثر در ورزشکاران رشته های تیمی شدیدتر از ورزشکاران رشته های انفرادی است. بنابراین توجه به آمادگی شناختی و روانی ورزشکاران در کنار آمادگی جسمانی می تواند نقش مهمی در ارتقای عملکرد ورزشی داشته باشد.

کلیدواژه ها:

خستگی ذهنی ، مهارت حرکتی ، ورزشهای تیمی ، ورزشهای انفرادی ، دقت حرکتی ، روانشناسی ورزشی ، رفتار حرکتی