تبارشناسی اخلاق پرستاری از فریضه العین در متون فقهی تا کدهای اخلاقی در پرستاری مدرن

مقدمه: کدهای اخلاقی پرستاری مدرن همانند منشور بین المللی پرستاری بر اصولی چون احترام به کرامت انسانی، دفاع از حقوق بیمار و مسئولیت پذیری حرفه ای تاکید دارند. با این حال این پرسش بنیادین وجود دارد که آیا این اصول، صرفا بر ساخته های جوامع مدرن و سکولار هستند یا ریشه در سنت های اخلاقی تمدن ها دارند؟ هدف این مطالعه پاسخگویی علمی به این سوال می باشد. روش کار: این پژوهش با روش کیفی و با رویکرد تبارشناسی انجام شده است. روش گردآوری داده ها کتابخانه ای و مبتنی بر مطالعه متون اصلی فقهی مانند تحریرالوسیله امام خمینی، المغنی ابن قدامه و منابع اخلاق اسلامی (مانند احیاء علوم الدین غزالی) و نیز مقایسه تطبیقی آنها با کدهای اخلاقی پرستاری معاصر از جمله منشور بین المللی پرستاری بوده است. تحلیل داده ها در سه مرحله صورت گرفت: ۱) شناسایی و تعریف مفاهیم کلیدی فقهی: مفاهیمی مانند فریضه العین (واجبی که بر هر فرد مکلفی الزامی است)، واجب کفایی (واجبی که اگر عده ای کافی به انجام آن بپردازند از دیگران ساقط می شود) و حفظ نفس (وجوب حفظ جان) به دقت بررسی شدند. ۲) استخراج مصادیق: مصادیق این مفاهیم در موقعیت های مشابه پرستاری (مانند نجات جان یک بیمار، کمک به فرد مصدوم، آموزش بهداشت به جامعه) از متون فقهی استخراج گردید. ۳) مقایسه تطبیقی: این مصادیق و مبانی فقهی با اصول مندرج در کدهای اخلاقی پرستاری مدرن مقایسه شدند تا نقاط اشتراک و افتراق آنان مشخص شود. یافته ها: تحلیل داده ها منجر به دستیابی به سه یافته اصلی شد: ۱) نجات جان به عنوان یک فریضه العین در فقه اسلامی: نجات جان انسان در معرض خطر مرگ یک فریضه العین قلمداد می شود که مستقیم با اصل حفظ حیات و سلامت در پرستاری مدرن همخوانی دارد. پرستاری که در یک موقعیت اورژانسی اقدام به احیاء می کند، در حقیقت هم یک وظیفه حرفه ای و هم یک تکلیف شرعی را انجام می دهد. ۲) مراقبت از سلامت جامعه به مثابه واجب کفایی: آموزش، بهداشت، پیشگیری از بیماری های مسری و مشارکت در سیستم سلامت عمومی در فقه تحت عنوان واجب کفایی قرار می گیرد. اگر تعداد کافی از متخصصان از جمله پرستاران به این امر نپردازند گناهش بر گردن همه جامعه خواهد بود. این مفهوم پشتوانه دینی برای نقش فعال پرستار در ارتقای سلامت جامعه فراهم می کند. ۳) عدالت در مراقبت؛ بازتاب اصل انصاف: تاکید کدهای اخلاقی بر ارائه مراقبت عادلانه و بدون تبعیض بازتاب اصل اخلاقی فقهی انصاف و نهی از ظلم است. پرستاری که منابع را به صورت عادلانه تخصیص می دهد یا از بیماران محروم دفاع می کند در واقع مجری یک حکم الهی است. نتیجه گیری: این پژوهش نشان داد اخلاق پرستاری مدرن در یک خلا تاریخی شکل نگرفته است. مفاهیم محوری این اخلاق مانند وجوب نجات جان و ارائه مراقبت عادلانه ریشه در سنت فقهی-اخلاقی اسلام دارد و می توان آن را بازخوانی نوین مفاهیمی چون فریضه العین و واجب کفایی دانست. این یافته دو پیامد عملی مهم دارد: اولا برای پرستاران در جوامع اسلامی عمل به کدهای اخلاقی حرفه ای می تواند علاوه بر پایبندی حرفه ای، عملی معنادار و دارای پاداش اخروی تلقی شود. ثانیا نظام های سلامت می توانند با اتکا به این مبانی دینی محکم، مشارکت پرستاران در عرصه های مختلف از جمله آموزش همگانی و پایش عدالت در سلامت را نه تنها یک خدمت بلکه یک تکلیف اجتماعی ترویج کنند. بنابراین درک این تبارشناسی مشترک می تواند به تقویت هویت حرفه ای و انگیزه های معنوی پرستاران بینجامد.

کلیدواژه ها:

اخلاق پرستاری ، فقه ، اسلامی ، کدهای اخلاقی ، سلامت ، معنوی ، دین