تحلیل روند تغییرات دمای سطح زمین در حوضه آبریز مرزی شرق ایران با استفاده از سنجش از دور

دمای سطح زمین (LST) یکی از مهم ترین شاخص های محیطی است که نقش کلیدی در فرآیندهای اقلیمی، هیدرولوژیکی و زیست محیطی دارد. حوضه آبریز مرزی شرق ایران شامل استان های خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان، باوجود وسعت قابل توجه (حدود یک پنجم مساحت کشور) و مواجهه با چالش های محیطی نظیر کم آبی، طوفان های گردوغبار، دمای بسیار بالا در تابستان و سرمای شدید در زمستان، کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف تحلیل جامع الگوهای مکانی-زمانی دمای سطح زمین حوضه آبریز مرزی شرق ایران در طی دوره ۲۴ ساله (۲۰۰۱-۲۰۲۴) انجام شد. برای این منظور، از داده های سنجنده MODIS و تصاویر لندست استفاده گردید و تحلیل ها در سه مقیاس ماهانه، فصلی و سالانه با به کارگیری روش های تحلیل فضایی و آماری صورت پذیرفت. نتایج پژوهش وجود یک الگوی مکانی پایدار را نشان می دهد که در آن ارتفاعات شمالی و مرکزی (۳۲ تا ۳۴ درجه شمالی) همواره خنک ترین و مناطق پست جنوبی و شرقی (۲۸ تا ۳۰ درجه شمالی) گرم ترین نقاط حوضه محسوب می شوند. این الگو بیانگر نقش تعیین کننده توپوگرافی و ارتفاع در توزیع دمای سطح منطقه است. تحلیل فصلی، دامنه تغییرات بسیار شدید دما (بیش از ۵۰ درجه سانتیگراد) بین زمستان و تابستان را آشکار ساخت که نشان دهنده اقلیم قاره ای و خشک منطقه است. بررسی تغییرات بین سالانه، علاوه بر نوسانات کوتاه مدت (با سال های گرم مانند ۲۰۱۰، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸ و سال های خنک مانند ۲۰۰۱، ۲۰۰۴ و ۲۰۱۲)، یک روند افزایشی تدریجی اما محسوس در دمای سطح زمین طی ۲۴ سال گذشته را نمایان ساخت. این روند گرمایشی به صورت گسترش مناطق با دمای بالای ۴۰ درجه و عقب نشینی مناطق با دمای زیر صفر در ارتفاعات مشهود است. یافته های این پژوهش ضمن تاکید بر قابلیت بالای داده های سنجش از دور در پایش دمای سطح زمین، می تواند برای برنامه ریزی های مدیریت منابع آب، کشاورزی، مقابله با بیابان زایی و سازگاری با تغییرات اقلیمی در منطقه مرزی شرق ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

دمای سطح زمین (LST) ، سنجش از دور ، MODIS ، تغییرات اقلیمی ، حوضه آبریز حاشیه شرقی ایران