نقش زنان در توسعه نهاد وقف با تاکید بر رویکرد وقف به مثابه کنش (دوره های تیموری و صفوی)

وقف به عنوان یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی در جوامع اسلامی نقشی اساسی در سازماندهی روابط اجتماعی، توزیع منابع و بازتولید ارزشهای فرهنگی و مذهبی ایفا کرده است. باوجود این، بخش قابل توجهی از مطالعات موجود درباره وقف، بر ابعاد فقهی، حقوقی یا تاریخی آن متمرکز بوده و کمتر به تحلیل جامعه شناختی کنش واقفان به ویژه زنان پرداخته است. پژوهش حاضر با رویکردی جامعه شناختی به بررسی نقش زنان در توسعه نهاد وقف در دوره های تیموری و صفوی میپردازد و تلاش میکند عملکرد آنان را نه صرفا به عنوان عملی خیرخواهانه بلکه به مثابه کنشی اجتماعی و نهادمند بررسی کند. چارچوب نظری پژوهش بر ترکیبی از رویکردهای جامعه شناسی کلان، خرد و تلفیقی استوار است. در این چارچوب نظریه های کارکردگرایی، ساختارگرایی، کنش متقابل نمادین، نظریه مبادله، اجتماعی ساختار بندی گیدنز و نظریه سرمایه های بوردیو برای تبیین ابعاد مختلف کنش زنان واقف در توسعه نهاد وقف به کار گرفته شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که کنش زنان واقف در تعاملی پیچیده با ساختارهای مذهبی، فرهنگی، اقتصادی و جنسیتی شکل گرفته و این کنش ها همزمان دارای ابعاد مذهبی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بوده است. نتایج تحلیل حاکی از آن است که زنان واقف در چارچوب فرصت ها و محدودیت های ساختاری از نهاد وقف به عنوان ابزاری مشروع برای کنشگری اجتماعی، کسب منزلت و مشارکت در امور عمومی استفاده کرده اند. زنان واقف علاوه بر ایفای کارکردهای اجتماعی، به تقویت سرمایه اجتماعی و بازتعریف نقش زنان در جامعه تاریخی ایران در دوره های تیموری و صفوی کمک کرده اند.

کلیدواژه ها:

کنش اجتماعی ، زنان واقف ، نهاد وقف ، سرمایه اجتماعی ، دوره های تیموری و صفوی