نقدی بر الگوی پیشرفت علم و فناوری آمریکا

از نیمه دوم قرن بیستم، علم و فناوری موتور محرک رشد و قدرت ملی بوده و آمریکا با الگوی سرمایه دارانه-کارآفرینانه خود، رهبری نوآوری جهانی را حفظ کرده است. با این حال در دهه های اخیر و به ویژه با ظهور قدرت های جدید، نقدهای فزاینده ای بر پایداری، شمول پذیری و عدالت این الگو وارد شده است. این مقاله با هدف ارائه یک نقد علمی-تحلیلی جامع بر این الگو، ساختارها، مولفه ها و پیامدهای آن را مورد بررسی قرار می دهد. این مقاله با اتخاذ رویکردی انتقادی و چندبعدی به تحلیل ساختارها، مولفه ها و نقاط ضعف نظری و تجربی الگوی پیشرفت علم و فناوری آمریکا می پردازد. یافته ها نشان می دهد که الگوی آمریکایی علیرغم کارایی ابزاری بالا در خلق نوآوری های دگرگون کننده، گرفتار چهار کاستی بنیادین است: نخست، دوگانگی پارادوکسیکال میان روایت نئولیبرال از دولت حداقلی و واقعیت تاریخی «دولت کارآفرین» که به مشکل ریسک پذیری عمومی و سودگیری خصوصی دامن زده است؛ دوم، تمرکز افراطی بر تجاری سازی سریع و سودآوری کوتاه مدت که نظام پژوهشی را به سمت علم دو سرعته سوق داده و تحقیقات بنیادی را با کمبود بودجه مواجه ساخته است؛ سوم، تمرکز جغرافیایی شدید و انحصار شرکت های بزرگ فناوری که اقتصاد برنده همه چیز را تقویت کرده و شکاف منطقه ای و طبقاتی را عمیق تر ساخته است؛ چهارم، وابستگی به بنیان های معرفت شناختی استعماری که نظام های دانش غیرغربی و بومی را حاشیه رانی می کند. نتایج مقایسه با الگوهای اروپایی و چینی نشان می دهد که الگوی آمریکایی در ابعاد عدالت توزیعی و انسجام اجتماعی عملکرد ضعیف تری دارد. دلالت این نقد برای کشورهای در حال توسعه از جمله ایران آن است که تقلید کورکورانه از مولفه های سطحی الگوی آمریکایی بدون توجه به زیرساخت های نهادی-فرهنگی آن محکوم به شکست است و این کشورها نیازمند طراحی «الگوی نوآوری ترکیبی» متناسب با بافت تاریخی و فرهنگی خود هستند.

کلیدواژه ها:

نقد ساختاری ، الگوی پیشرفت ، علم و فناوری ، آمریکا