مطالعه موردی مصرف مواد غذایی در میان طبقات اقتصادی ایران

کمبود آب به عنوان یکی از چالش های فزاینده در مناطق خشک و نیمه خشک جهان به ویژه در ایران به مسئله ای کلیدی در مدیریت پایدار منابع تبدیل شده است. در کنار این مسئله گسترش تجارت جهانی مواد غذایی موجب افزایش اهمیت مفهوم آب مجازی شده است؛ مفهومی که به آب نهفته در فرآیند تولید کالاها اشاره دارد و نقش مهمی در تحلیل اثرات مصرف و الگوهای تغذیه ای ایفا می کند. در این راستا پژوهش حاضر با بهره گیری از رویکرد اقتصاد چرخشی و چارچوب ارزیابی چرخه عمر (LCA)، به بررسی الگوهای مصرف آب مجازی در میان گروه های درآمدی مختلف در ایران با تمرکز بر سبد غذایی خانوارها می پردازد. در این مطالعه خانوارها به سه گروه اقتصادی شامل آسیب پذیر، طبقه متوسط و برخوردار طبقه بندی شدند و بر اساس داده های مصرف غذایی و ضرایب آب مجازی میزان مصرف سرانه و کارایی مصرف آب محاسبه گردید. نتایج نشان داد که اگرچه تفاوت قابل توجهی در کل مصرف سرانه آب مجازی میان گروه ها وجود ندارد اما سطح مصرف در هر سه گروه بالاتر از میانگین جهانی قرار دارد؛ به گونه ای که این مقدار برای گروه های آسیب پذیر ۳۹۱۶.۷ لیتر، برای طبقه متوسط ۳۴۸۱.۶ لیتر و برای گروه های برخوردار ۳۴۱۸ لیتر برآورد شد همچنین کارایی مصرف آب در گروه های کم درآمد بالاتر بوده و با افزایش سطح درآمد، مصرف آب مجازی به ازای هر دلار هزینه کاهش یافته است. بررسی ساختار رژیم غذایی نشان می دهد که تفاوت های درآمدی نقش تعیین کننده ای در نوع مصرف دارند؛ به طوری که خانوارهای کم درآمد بیشتر به مواد غذایی کم هزینه و کم آب بر مانند نان و حبوبات وابسته اند، در حالی که در طبقات بالاتر مصرف گوشت قرمز افزایش یافته و سهم بیشتری در ردپای آب این گروه ها دارد. در مجموع، یافته ها بیانگر آن است که فشار بر منابع آب نه صرفا تابع میزان مصرف بلکه به طور معناداری تحت تاثیر الگوهای تغذیه ای و ساختار اقتصادی جامعه است. از این اساس اصلاح الگوهای مصرف غذایی، بهینه سازی تجارت آب مجازی و ادغام ملاحظات پایداری در چارچوب های ارزیابی چرخه عمر می تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع آب و ارتقای امنیت آبی در کشورهایی مانند ایران ایفا کند.

کلیدواژه ها:

مصرف پایدار مواد غذایی ، مدیریت آب مجازی ، اقتصاد چرخشی ، ارزیابی چرخه عمر (LCA)