مرکز حدیثی بحرین: بازشناسی تاریخی، گونه شناسی راویان و تحلیل جریان های فکری شیعه امامی

بحرین تاریخی، به عنوان یکی از کهن ترین و اصیل ترین کانون های تشیع امامی در جهان اسلام نقشی محوری و چندوجهی در تکامل، حدیث، کلام، فقه و فرهنگ شیعی ایفا کرده است. این پژوهش با رویکردی تاریخی تحلیلی و با بهره گیری گسترده از منابع، رجالی حدیثی و تاریخی، فریقین به بازشناسی و تحلیل جایگاه این منطقه به مثابه یک مرکز حدیثی تمام عیار می پردازد. پرسش محوری آن است که آیا بحرین واجد تمامی مولفه های یک مرکز حدیثی مستقل بوده است و این مرکز چه ویژگی ها، ادوار، راویان، آثار و جریان های فکری داشته است؟ یافته های تحقیق که بر اساس استقصاء کامل از کتب رجال الطوسی، رجال النجاشی، فهرست الطوسی، رجال الکشی و منابع طبقات و انساب به دست آمده حاکی از آن است که نزدیک به ۱۲۰ راوی بحرینی در عصر حضور ائمه علیهم السلام (از امام علی علیه السلام تا امام عسکری علیه السلام) فعالیت حدیثی داشته اند. این راویان با نقل بیش از ۷۶۴۴ روایت در کتب اربعه و وسائل الشیعه حدود ۹% از کل روایات شیعه را به خود اختصاص داده اند. قبیله عبدالقیس به عنوان مهم ترین و تاثیرگذارترین حامل میراث شیعی در منطقه نه تنها بستر اصلی پرورش این راویان بوده بلکه با حضور چشمگیر خود در دو کانون حدیثی کوفه و بصره حلقه اتصال میان بحرین و عراق را شکل داده است. این پژوهش ضمن شناسایی و طبقه بندی ۳۵ عنوان اصل و مصنف حدیثی از محدثان بحرینی اعم از موجود و مفقود، به تحلیل گونه شناختی رویکردهای فکری آنان می پردازد. بر خلاف انگاره رایج که تمامی محدثان بحرینی را نص گرای مطلق معرفی می کند، یافته های این تحقیق تنوع قابل توجهی از گرایش های کلامی، فقهی، اخلاقی و ادبی را در میان ایشان نشان می دهد. همچنین مقاله با تکیه بر اسناد تاریخی و رجالی پیوستگی ژرف میان نص گرایی سده های میانی و اخباری گری قرون یازدهم و دوازدهم را واکاوی کرده و با ارائه تحلیلی نو از زندگی و آثار شیخ یوسف بحرانی به مثابه نماد اخباری گری معتدل نشان می دهد که جریان علمی در دوران صفوی غالبا از بحرین به ایران جریان داشته است. مقدمه این تحقیق در نهایت بر اساس شواهد انکارناپذیر تاریخی این انگاره را که تشیع در بحرین محصول مهاجرت های دوران صفوی و متاثر از ایران است به کلی رد می کند و بر اصالت عربی و ریشه های کهن این مذهب در میان قبایل اصیل بحرین تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

مرکز حدیثی ، بحرین ، عبدالقیس ، عصر حضور ، نص گرایی ، اخباری گری ، شیخ یوسف بحرانی ، اصول ، اربعمائه ، تاریخ تشیع ، راویان بحرینی ، میراث مکتوب شیعه