تحلیل تطبیقی قوانین کیفری در مقابله با جرایم هوش مصنوعی

گسترش فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی در سال های اخیر نظام های حقوقی را با چالش های پیچیده ای در زمینه ی انتساب مسئولیت کیفری و تعریف عملی مفهوم فاعل «جرم» روبه رو ساخته است. در جرایم سنتی، عنصر اراده و قصد انسانی شرط اساسی مسئولیت جزایی است اما در جرایم ناشی از تصمیم گیری های خودکار و الگوریتمی، این پایه مفهومی دچار تزلزل شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی به بررسی مبانی نظری و مقررات کیفری، ایران، اتحادیه اروپا و ایالات متحده در قبال جرایم هوش مصنوعی می پردازد. در حقوق ایران قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانه ای (۱۳۸۸) فاقد اصطلاح یا فصل مستقلی در مورد سامانه های هوشمند هستند و جرایم مرتبط صرفا در قالب قواعد، تسبیب، تقصیر در نظارت و جرم انگاری رایانه ای قابل تفسیر می باشند. در مقابل اتحادیه اروپا با تصویب (۲۰۲۴) Act و تدوین چارچوب اخلاقی «اعتمادپذیر» برای هوش مصنوعی گام هایی در جهت تنظیم مسئولیت کیفری اشخاص حقیقی و حقوقی بهره بردار از سامانه های هوشمند برداشته است؛ در حالی که نظام حقوقی ایالات متحده هنوز مدل مسئولیت مستقیم برای فناوری هوش مصنوعی را نپذیرفته است و مسئولیت سازندگان و کاربران تاکید دارد. نتایج تحقیق نشان می دهد که حقوق کیفری ایران با خلا تقنینی مواجه است و نیازمند بازتعریف مفاهیم «فاعل»، «سوءنیت» و «تسبیب فناورانه» در مواجهه با تصمیم گیری خودکار می باشد. در پایان پیشنهاد می شود فصل ویژه ای تحت عنوان جرایم سامانه های هوشمند در نظام کیفری ایران تدوین گردد تا از طریق آن مسئولیت کیفری کاربر، مالک و طراح سامانه به صورت تفکیکی متناسب با درجه ی کنترل و علم آنان مشخص شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، جرایم رایانه ای ، تقنین ، تطبیقی ، قانون مجازات اسلامی ، AI ، Act