جایگاه منابع ژنتیکی در حکمرانی امنیت پایدار و اقتدار غذایی تجربه های موفق جهانی راهبردهای نوین در حفظ و توسعه منابع ژنتیکی در ایران

امنیت غذایی و اقتدار غذایی دو مفهوم کلیدی در حوزه سیاست گذاری غذایی هستند که اگرچه در ظاهر مشابه به نظر می رسند اما از نظر ماهوی و راهبردی تفاوت های بنیادینی دارند. بر اساس تعریف فائو امنیت غذایی هنگامی محقق می شود که همه مردم در همه زمان ها به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند. این مفهوم عمدتا بر جنبه های اقتصادی، فنی و تجاری تمرکز دارد و پرسش محوری آن این است آیا غذای کافی در دسترس است؟ و مردم توان خرید آن را دارند؟ در مقابل اقتدار غذایی فراتر از دسترسی به غذا بر حق حاکمیت ملتها در تعیین سیاست های تولید و توزیع غذا تاکید دارد. این مفهوم که ریشه در جنبش های اجتماعی و کشاورزی خرد دارد، بر استقلال، خوداتکایی و عدالت در نظام غذایی پای می فشارد پرسش اساسی در اقتدار غذایی این است: «چگونه و تحت چه شرایطی غذا را به صورت پایدار و تاثیرپذیری کمتر از انواع تنش ها تولید می کند؟» منابع ژنتیکی پلی بین امنیت و اقتدار غذایی هستند. در این مقاله با تمرکز بر جایگاه منابع ژنتیکی به عنوان پل ارتباطی بین این دو مفهوم، به بررسی تجربیات جهانی، چالش های پیش روی ایران و راهکارهای علمی و اجرایی برای حفظ این سرمایه های ملی پرداخته می شود. یکی از مولفه های اقتدار غذایی و ایجاد امنیت غذایی پایدار برای مردم یک کشور بهره مندی از منابع و ذخایر ژنتیکی آن کشور است که طی سده های مختلف در آن قلمرو رشد و تکثیر داشته و در مواجهه با انواع تنش های محیطی از خود مقاومت نشان داده است. منابع ژنتیکی شامل ارقام بومی، نژادهای محلی، خویشاوندان وحشی و میکروارگانیسم ها نه تنها سرمایه ای برای تامین غذا، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و زیستی هر کشور محسوب می شوند. این منابع نقش حیاتی در سازگاری با تغییرات محیطی، مقابله با آفات و بیماری ها و بهبود عملکرد محصولات ایفا می کنند. در این تنوع ژنتیکی گونه هایی وجود دارند که مختص همان قلمرو بوده به نحوی که در خارج از این قلمرو بافت نشده و کاملا انحصاری همان منطقه است. به چنین گونه هایی گونه های اندمیک گفته می شود. استفاده از منابع ژنتیکی که به مخزن ژن های مقاوم شناخته می شود می تواند جهت بهبود ژنتیکی واریته های زراعی جهت ایجاد مقاومت به شرایط تنش های محیطی ناشی از پیامدهای تغییر اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد. از این جهت از عوامل خوداتکایی و ایجاد اقتدار غذایی حفظ و بهره مندی از هر ذخایر ژنتیکی کشور است. از منظر امنیت غذایی منابع ژنتیکی به عنوان ابزاری برای افزایش تولید و پایداری نظام غذایی در نظر گرفته می شوند. در مقابل از نگاه اقتدار غذایی حفظ این منابع به معنای صیانت از حاکمیت ملی، جلوگیری از وابستگی ژنتیکی و ایجاد امنیت غذایی پایدار و مبتنی بر توان داخلی و تحت مدیریت مدیران و متخصصین بومی است.

کلیدواژه ها:

امنیت غذایی ، اقتدار غذایی ، منابع ژنتیکی ، تنوع زیستی ، حفظ منابع ژنتیکی ، تغییر اقلیم ، ایران ، راهکارهای نوین