آثار برجای مانده از عبیدالله بن احمد

حکاکی بر روی سنگ در خطه یزد از پیشینه ای طولانی برخوردار است و سابقه آن به پیش از اسلام میرسد. در دوران اسلامی نیز نمونههای کهنی از حکاکی نقوش و خطوط بر صخره های سنگی در یزد دیده میشود و یکی از کهن ترین دستخطهای حک شده بر روی سنگ در ناحیه ای در یزد به نام توران پشت به دست آمده است. این کتیبه در سال ۲۴۵ قمری حکاکی شده و فاقد هرگونه تزئین است. اما قدیمترین کتیبه ای که به صورت تزئینی و با گنجاندن عناصر هنری در یزد حجاری شده سنگ قبری مرمرین با تاریخ ۴۰۵ قمری است. این کتیبه که امروزه با شماره ۰۶۲۳.۱، ۱۹۸۲ در موزه بریتانیا نگهداری میشود یکی از قدیمیترین سنگ قبرهای طرح محرابی است که دورتا دور آن آیات قرآن و صلوات بر پیامبر و خاندانش با خط کوفی تزئینی حکاکی شده و در زیر طاقنمای آن نام متوفی درج گردیده است. در پیشانی کتیبه نیز نقوش گیاهی پیچ و تاب خورده و طرحی ابتدایی از دو مدالیون پدیدآورده را است. متاسفانه این کتیبه فاقد امضای هنرمند است. ساخت کتیبه های سنگی با طرح محراب از این تاریخ به بعد در یزد رو به فزونی گذاشته و همواره در حال تحول و تکامل بوده است. با توجه به تعداد پرشمار کتیبه های به دست آمده و شاهکارهای حجاری شده در یزد میتوان بر آن بود که این منطقه یکی از کانونهای مهم طراحی و ساخت کتیبه های تزئینی و محرابهای سنگی در میانه سدههای پنجم و ششم هجری بوده است. کتیبه هایی که یا به صورت محراب در ابنیه مذهبی نصب میشدند و یا به عنوان سنگ قبر، بر گورجای درگذشتگان قرار می گرفتند. در طول تاریخ و حواث روزگار بسیاری از این کتیبه ها از مکان اصلی خود جابجا شدهاند و گاه برخی سنگ قبور محرابی شکل، به دلیل شباهت ظاهری به محراب و احتمالا با مجهول شدن مکان نصب، اولیه به جهت ایفای نقش محراب به ابنیه مذهبی منتقل شده و در محراب بنا قرار میگرفته اند. نکته جالب توجه در مورد انتقال سنگ قبور محرابی شکل به محراب مساجد آن است که در مواردی، متعدد، قبل از نصب این نوع سنگ قبور در محراب نام متوفی را از سنگ میتراشیده اند. اطلاعات ما از هنرمندانی که در کار ساخت این نوع کتیبه های فاخر بودهاند بسیار اندک است و تنها در تعدادی از این کتیبه ها هنرمندان حجار نام خود را بر کتیبه ها حک کردهاند. قدیمیترین کتیبه طرح محراب با امضای، هنرمند به سال ۴۹۲ باز میگردد که در مدرسه مصلی یزد به دست آمده است. نام هنرمند در این کتیبه به صورت عبید احمد مره قابل بازخوانی است. این نام به صورت کاملتر عبیدالله بن احمد مره در پنج کتیبه دیگر که در میانه سالهای ۴۹۲ تا ۵۱۶ حجاری شده اند نیز دیده میشود. متاسفانه از منابع تاریخی هیچ اطلاعی از عبیدالله بن احمد به دست نمی آید و آثار و احوال او تا کنون دستاویز هیچ پژوهش مستقلی قرار نگرفته است. با این حال به نظر میرسد میتوان با موشکافی کتیبه های برجای مانده از عبیدالله پرسشهایی در مورد سبک، هنری نوع خطوط سیر تحول، آثار مضمون کتیبه ها و حامیان و همکاران او را پاسخ داد و این مقاله برای اولین بار به منظور پاسخ به این پرسشها سامان داده شده است. روش پژوهش در این نوشتار توصیفی تحلیلی است و در گردآوری داده ها ترکیبی از شیوه کتابخانهای و میدانی مورد اهتمام بوده است.

کلیدواژه ها:

حجاری ، هنرمندان ، قرن ششم ، عبیدالله بن احمد ، مره ، محراب ، تاریخ فرهنگی ، تشیع