بررسی اثرات پخش سیلاب بر روند تغییرات حاصلخیزی خاک در ایستگاه پخش سیلاب پسکوه سراوان

پروژه های پخش سیلاب با اهداف مختلفی همچون افزایش رطوبت خاک در محدوده توسعه ریشه، کنترل و بهره وری از سیلاب و افزایش حاصلخیزی خاک اجرا می گردد. داشتن خاکی حاصلخیز و غنی از املاح و میکروارگانیسم های مناسب گیاهی، پتانسیل رشد و نمو گیاهان زراعی و مرتعی را بالا برده و دستیابی به آن می تواند به عنوان راهکاری مناسب به منظور مقابله و کاهش تنش های حاصل از خشکسالی به شمار آید. ورود حجم زیادی از سیلاب محتوی املاح و بار معلق فراوان و ته نشینی این مواد در شبکه های پخش سیلاب موجب بروز تغییراتی در بعضی از خواص خاک می شود. در صورت مناسب بودن مواد معلق در سیلاب، پخش آن سبب افزایش حاصلخیزی خاک می گردد. همچنین از گل و لای و لجن انباشته شده در استخرها و شبکه های پخش سیلاب می توان به عنوان کود و ماده اصلاح کننده خاک ها استفاده نمود. در این تحقیق ضمن اندازه گیری برخی متغیرهای حاصلخیزی خاک در طول دوره زمانی مشخص، روند این تغییرات نیز مورد بررسی قرار گرفت. همچنین به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از دو روش تحلیل آماری و نقشه ای استفاده شد. تجزیه واریانس برای داده های برداشت شده با استفاده از روش دو عامل تجزیه واریانس یا ‭Two Way ANOVA ‬و گروه بندی میانگین تیمارهای آزمایشی با استفاده از آزمون آماری دانکن در سطح احتمال 5 درصد انجام گرفت. همچنین جهت تجزیه و تحلیل نقشه ای داده ها از روش تهیه نقشه های موضوعی خاک از جمله نقشه ازت خاک، نقشه فسفر خاک، نقشه کربن آلی خاک و دیگر نقشه های موضوعی تهیه شده بعد از هر سیل گیری و مقایسه آن با نقشه های مراحل ابتدایی و بعدی استفاده شد. بطور خلاصه نتایج حاکی از آن بود که در نوار اول بافت غالب آن یعنی بافت ‭Silty Loam ‬به مرور زمان به بافت درشت دانه تر ‭Sandy Loam ‬تبدیل گشته است. در نوار دوم تغییرات بافتی تقریبا ثابت باقی مانده است ولی در نوار سوم تنها مستطیل میانی R3C2 بافت درشت دانه آن ‭Sandy Loam ‬به ریزدانه تر ‭Loam ‬تبدیل شده است که دلیل این تغییرات بافتی مربوط به مکانیسم پخش سیلاب بوده است. پارامتر واکنش گل اشباع خاک ‭(pH) ‬تفاوت معنی داری را از خود نشان نداد و بدون تغییر ثابت باقی ماند. مقادیر هدایت الکتریکی خاک ‭(EC)‬، نسبت جذب سدیم ‭(SAR) ‬وکاتیون سدیم ‭(Na+) ‬خاک به ترتیب ،‮‭43 57‬ و ‮‭64‬ درصد کاهش یافته اند که مربوط به پدیده آبشویی پخش سیلاب می باشد. همچنین میزان درصد اشباع خاک ‭(SP) ‬به مقدار ‮‭10‬ درصد افزایش یافت که علت آن مربوط به ورود ذرات دانه ریز به داخل شبکه های پخش بود. مقادیر ازت ‭(N)‬، فسفر ‭(P)‬، پتاسیم ‭(K) ‬و کربن آلی ‭(OC) ‬خاک به ترتیب ،‮‭116‬ ،‮‭23 971‬ و ‮‭143‬ درصد افزایش یافته اند. دلایل اصلی این افزایش مربوط به عوامل زیر می باشد: 1- ورود حجم زیادی از مواد آلی گیاهی و جانوری با منشا خارجی به داخل عرصه های پخش سیلاب که مربوط به سیل گیری های دوره های بعد بوده و تجمع آن در لایه های سطحی خاک کاملا نمایان است. 2- افزایش شدید پوشش گیاهی در داخل عرصه های پخش. 3- مردن و پوسیده شدن انساج پوشش گیاهی در داخل عرصه های پخش. همچنین ویژگی تلفات آب شویی بسیار پایین فسفر از دیگر دلایل افزایش بسیار زیاد آن می باشد. افزایش میزان پتاسیم خاک نیز مربوط به ورود سیل حاوی کانی های رسی به داخل عرصه های پخش بوده است. با توجه به توضیحات داده شده فوق می توان چنین استنباط نمود که برآیند تغییرات ایجاد شده در حاصلخیزی خاک عرصه های پخش سیلاب پسکوه سراوان در این سیکل زمانی همه در جهت حاصلخیزتر شدن خاک آبرفت عرصه های پخش سیلاب بوده است.