پیش به سوی طراحی و استقرار «نظامات قدرت آفرین»

26 آبان 1405 - خواندن 11 دقیقه - 7 بازدید

مقدمه

پیام رهبر معظم انقلاب اسلامیحفظه الله خطاب به نخبگان و مدال آوران علمی و ورزشی در چهارم آبان ۱۴۰۵ با طرح نسبت میان استعداد و مسئولیت اجتماعی، علم و اقتدار ملی، نخبگی و حل مسائل کشور، و سرانجام مرجعیت علمی و تمدن نوین اسلامی ایرانی، واجد دلالت هایی مهم برای بازاندیشی در نظامات دولتی و اجتماعی کشور است. محور اصلی این دلالت ها، چگونگی تبدیل ظرفیت های انسانی و علمی به قدرت ملی و فراهم کردن سازوکارهایی است که این ظرفیت ها را شناسایی، پرورش و در مسیر پیشرفت کشور به کار گیرند.

طرح این مسئله در مقطع کنونی اهمیت ویژه ای دارد. تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، ضرورت توجه به بنیان های قدرت ملی و ظرفیت های درونی کشور را برجسته کرده است. در متن پیام نیز از «جنگ های تحمیلی دوم و سوم» و «تجربه دو جنگ اخیر» یادشده و نتیجه راهبردی این تجربه ها، ضرورت یک خیزش علمی عمیق و پرشتاب دانسته شده است. از این منظر، مسئله اصلی در مرحله کنونی، استمرار و تقویت ظرفیت هایی است که امکان حفظ و ارتقای قدرت ملی را فراهم می کنند.

پرسش محوری در این چارچوب آن است که چگونه باید نظامات علمی، آموزشی، مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی کشور بازطراحی شوند تا استعدادهای انسانی به دانش، دانش به فناوری و فناوری به قدرت حل مسئله و پیشرفت ملی تبدیل شود؟

۱. «نظامات قدرت آفرین»؛ محصول تفکر بکارگیرنده هماهنگ همه ظرفیت ها

برای فهم دلالت های حکمرانی پیام، ابتدا باید مفهوم «نظامات قدرت آفرین» را روشن کرد. مقصود از این اصطلاح، مجموعه ای هماهنگ از نهادها، قواعد، فرایندها، روابط و سازوکارهای اجتماعی و دولتی است که ظرفیت های انسانی، علمی، فرهنگی، اقتصادی و فناورانه جامعه را شناسایی و سازمان دهی می کنند و از طریق هدایت و به کارگیری موثر آن ها، قدرت حل مسئله، پیشرفت و نقش آفرینی ملی را افزایش می دهند.

در این تعریف، قدرت آفرینی صرفا به معنای افزایش منابع یا توانمندی های منفرد نیست. مسئله اصلی، چگونگی پیوند دادن ظرفیت ها و تبدیل آن ها به توان جمعی و پایدار است. وجود افراد بااستعداد، دانشمندان برجسته، مراکز علمی توانمند و شرکت های فناورانه، هرچند ضروری است، به تنهایی برای ایجاد اقتدار ملی کفایت نمی کند. این ظرفیت ها هنگامی به قدرت تبدیل می شوند که میان آن ها و نظام آموزشی، مراکز تحقیقاتی، صنایع، بازار، دستگاه های اجرایی و نظام تصمیم گیری کشور ارتباطی موثر و مستمر برقرار باشد.

نظام سازی نیز در این چارچوب، فرایند طراحی و اصلاح همین مناسبات است؛ فرایندی که در آن، نقش بازیگران، مسئولیت نهادها، مسیرهای انتقال دانش، شیوه های حمایت و سازوکارهای بهره برداری از ظرفیت ها به شکلی هماهنگ تنظیم می شود. بنابراین، «نظامات قدرت آفرین» را باید حاصل عملکرد یک مجموعه به هم پیوسته دانست، نه محصول یک دستگاه یا سیاست منفرد.

از این منظر، بازتعریف نظامات دولتی و اجتماعی به معنای آن است که طراحی و عملکرد نهادها با ماموریت تقویت ظرفیت های قدرت آفرین کشور تناسب پیدا کند. نظام آموزشی باید استعداد را کشف و رشد دهد؛ نظام علمی باید امکان تولید دانش و مرزشکنی فراهم کند؛ نظام اقتصادی باید مسیر تبدیل دانش به محصول و خدمت را بگشاید؛ و نظام حکمرانی باید از ظرفیت نخبگان در تشخیص مسائل، طراحی راه حل ها و سیاست گذاری بهره بگیرد.

۲. علم؛ فرا راهبرد «نظامات قدرت آفرین»

یکی از بنیادی ترین گزاره های پیام، جایگاه علم در قدرت ملی است: «ایران قوی بر پایه اقتدار علمی و فناوری استوار است». در ادامه نیز اقتدار علمی و فناوری، یکی از مهم ترین مولفه های نقش آفرینی ایران در معادلات و نظم جدید جهانی معرفی می شود. این گزاره، علم را از سطح یک حوزه تخصصی یا یکی از بخش های سیاست عمومی فراتر می برد و آن را در جایگاه بنیان قدرت ملی قرار می دهد.

در همین چارچوب، مقام معظم رهبریمدظله العالی از فرا راهبرد «العلم سلطان» سخن می گویند. فرا راهبرد را می توان جهت گیری کلانی دانست که مسیر حرکت مجموعه ای از سیاست ها، نهادها و تصمیم ها را تعیین می کند. بر این اساس، «العلم سلطان» یک توصیه محدود به افزایش تولیدات علمی یا توسعه دانشگاه ها نیست؛ راهبردی است که بر ضرورت دستیابی به توان علمی مستقل، کاهش وابستگی، حل مسائل پیچیده و فراهم کردن امکان کنشگری در عرصه های فراتر از مرزهای کشور دلالت دارد.

در این نگاه، علم زمانی به اقتدار تبدیل می شود که سه کارکرد را به صورت هم زمان دنبال کند: تولید و گسترش مرزهای دانش، توانمندسازی کشور برای حل مسائل واقعی و ایجاد ظرفیت کنشگری مستقل در سطح جهانی. از همین رو، توسعه علوم پایه، علوم انسانی، فناوری های پیشرفته و دانش های کاربردی در یک منظومه واحد معنا پیدا می کند.

۳. بازتعریف نخبگی؛ مقدمه تحقق «نظامات قدرت آفرین»

یکی از نکات مهم و قابل تامل پیام، بازتعریف دامنه نخبگی است. در تلقی رایج، نخبه غالبا با شاخص هایی مانند رتبه علمی، مدال المپیاد، تحصیلات تخصصی، مهارت فناورانه یا موفقیت حرفه ای شناخته می شود. پیام، این محدوده را گسترش می دهد و تصریح می کند: «جغرافیای نخبگی، منحصر در ساحت علم و فناوری یا ورزش و انواع مهارت ها نیست. هر نوع ممتاز بودن مثبت و مطلوب می تواند نخبگی را تحقق بخشد.»

این گزاره، یک تغییر نگرش مهم در نظام شناسایی و بهره گیری از استعدادها ایجاد می کند. نخبگی در این چارچوب، مفهومی گسترده و چندبعدی است که می تواند در عرصه های علمی، ورزشی، مهارتی، اخلاقی، اجتماعی، جهادی و خدمت رسانی ظهور کند. اشاره به «ریزعلی خواجوی» و «علی لندی» به عنوان نمونه هایی از نخبگان بصیرت و جهاد، نشان می دهد که معیار نخبگی به موفقیت های رسمی و قابل اندازه گیری محدود نیست. توان تشخیص موقعیت، مسئولیت پذیری، شجاعت، ایثار و اقدام موثر برای جامعه نیز می تواند جلوه ای از ممتاز بودن مطلوب باشد.

این بازتعریف، برای نظامات حکمرانی پیامد مشخصی دارد: سازوکارهای شناسایی و پرورش استعداد باید متناسب با تنوع عرصه های بروز نخبگی طراحی شوند. اگر نظام شناسایی صرفا بر آزمون های تحصیلی، رتبه های علمی یا مدال های ورزشی متمرکز باشد، بخش مهمی از ظرفیت های انسانی جامعه از دید آن پنهان می ماند.

همچنین مسئله اصلی در نظام نخبگانی کشور صرفا شناسایی افراد دارای توانایی بالا نیست؛ باید مشخص شود این توانایی ها در چه عرصه ای امکان ظهور دارند، با کدام مسائل کشور ارتباط پیدا می کنند و چگونه می توانند در خدمت پیشرفت جامعه قرار گیرند.

۴. شکر نعمت نخبگی؛ مسئولیت فردی و مسئولیت نهادی برای «نظامات قدرت آفرین»

پیام، نخبگی را «نعمت و موهبت الهی» معرفی می کند و سرچشمه اصلی آن را استعداد و بهره هوشی می داند. بر اساس این نگاه، برخورداری از استعداد مسئولیت آفرین است و شکر این نعمت باید در سه مرتبه قلبی، زبانی و عملی تحقق یابد. مهم ترین جلوه شکر عملی نیز به کارگیری صحیح استعداد در رشد فردی و حل مسائل کشور و جامعه است.

بااین حال، مسئولیت رشد و شکوفایی نخبگی متوجه خود فرد نیست. پیام، قدرشناسی این نعمت را از شخص نخبه آغاز می کند و تا خانواده، معلم، استاد، مدرسه، دانشگاه و نظام کشور گسترش می دهد. این ترتیب، حاوی یک منطق مهم در حکمرانی منابع انسانی است: مسئولیت فردی نخبه با مسئولیت محیط و نهادهای پرورش دهنده او تکمیل می شود.

بر این اساس، نمی توان انتظار داشت نخبه به مسئولیت اجتماعی خود عمل کند، اما محیط علمی و اجتماعی پیرامون او زمینه رشد و اثرگذاری را فراهم نکند. «نظامات قدرت آفرین» باید ظرفیت نخبگی را به رسمیت بشناسند، برای آن عرصه رشد ایجاد کنند، امکان به کارگیری توانایی ها را فراهم آورند و از هدررفت استعدادها جلوگیری کنند.

۵. مولفه های «نظامات قدرت آفرین»

از مجموعه تاکیدهای پیام می توان چند مولفه اصلی برای طراحی «نظامات قدرت آفرین» استخراج کرد. برخی از این مولفه ها به صراحت در متن آمده اند و برخی دیگر، دلالت های اجرایی و نهادی آن تاکیدها هستند.

نخست؛ شناسایی دقیق و فراگیر استعدادها. دوم؛ عرصه آفرینی برای ظهور و رشد استعداد. سوم؛ حمایت از خلاقیت و شجاعت علمی. چهارم؛ حمایت نهادی و رفع موانع. پنجم؛ طراحی مشوق های موثر و جذاب و ششم؛ ارج نهادن به نخبگان و قدرشناسی از اثرگذاری آنان.

ترکیب این مولفه ها، تصویری از «نظامات قدرت آفرین» ارائه می دهد که در آن شناسایی استعداد، پرورش، عرصه آفرینی، حمایت، انگیزش و بهره برداری اجتماعی از ظرفیت ها به یک زنجیره پیوسته تبدیل می شود.

6. مرجعیت علمی و فناوری؛ افق تمدنی «نظامات قدرت آفرین»

چشم انداز نهایی که پیام برای این مسیر ترسیم می کند، تبدیل ایران به مرجعیت علمی و فناوری است. در این چشم انداز و در بستر «نظامات قدرت آفرین» مرکز ثقل و کانون های دانش، به ویژه در برخی شاخه های علوم پایه، به تدریج از کشورهای غربی به ایران منتقل می شود. همچنین تبدیل زبان فارسی به یکی از زبان های مرجع علمی جهان، به عنوان هدفی مرتبط با این مسیر مطرح شده است.

اهمیت این افق در آن است که پیام، توسعه علمی را در سطح رفع نیازهای جاری کشور متوقف نمی کند. حل مسائل داخلی، توسعه فناوری و تقویت زیرساخت ها، زمینه ای برای حضور اثرگذارتر ایران در عرصه جهانی و مشارکت در تولید دانش مرزی فراهم می آورد. مرجعیت علمی در این معنا، حاصل انباشت پایدار دانش، توان حل مسائل پیچیده، تربیت نیروهای برجسته و برخورداری از مراکز علمی اثرگذار است. همچنین مرجعیت علمی؛ به تحقق مجموعه ای از الزامات علمی، نهادی، اقتصادی و مدیریتی وابسته است. «نظامات قدرت آفرین» پیشرفت همه جانبه ایران و رسیدن به تمدن نوین اسلامی ایرانی را پیوند می دهد و علم و نخبگی در منظومه موردنظر، تنها ابزارهایی برای توسعه بخشی زندگی ملی نیستند و در شکل گیری ظرفیت تمدنی کشورنیز نقش دارند.

جمع بندی و دلالت های سیاستی و حکمرانی

پیام ۴ آبان ۱۴۰۵ را می توان از منظر نظام سازی، دعوت به بازآرایی منظومه ای از نظامات مرتبط با علم، نخبگی و پیشرفت کشور دانست. منطق محوری آن، تبدیل استعداد به توانمندی، توانمندی به دانش و فناوری، و دانش و فناوری به قدرت حل مسئله و اقتدار ملی است. در این مسیر، نخبگان سرمایه انسانی راهبردی کشور هستند و نظامات علمی، آموزشی، اقتصادی و حکمرانی باید امکان رشد و اثرگذاری ظرفیت های آنان را فراهم کنند.

بر این اساس، چند دلالت مهم برای سیاست گذاری و حکمرانی کشور قابل استخراج است:

۱. بازنگری در نظام شناسایی و پرورش نخبگان.

۲. تقویت پیوستگی نظامات آموزشی و علمی.

۳. تبدیل حمایت از نخبگان به یک زنجیره نهادی.

۴. قرار دادن مسائل واقعی کشور در کانون فعالیت علمی.

۵. توجه هم زمان به علوم پایه، علوم انسانی و فناوری های کاربردی.

۶. نهادینه سازی مشارکت نخبگان در حکمرانی.

۷. جهت دهی نظام مشوق ها به سوی خلاقیت و حل مسئله

درنهایت، مفهوم «نظامات قدرت آفرین» به یک اصل اساسی در فهم پیام بازمی گردد: قدرت ملی حاصل جمع ساده استعدادهای فردی نیست؛ نتیجه سازمان یافتگی، هم افزایی و به کارگیری هدفمند آن ها در بستر نهادهای کارآمد است. نخبگی هنگامی به سرمایه راهبردی کشور تبدیل می شود که نظامات آموزشی، علمی، اقتصادی و حکمرانی بتوانند استعدادها را شناسایی کنند، برای رشد آن ها میدان فراهم آورند و ظرفیتشان را در مسیر حل مسائل جامعه به کار گیرند.

در این چارچوب، «العلم سلطان» فرا راهبردی برای جهت دهی به «نظامات قدرت آفرین» است. خیزش علمی عمیق و شتابان، با اتکا به علوم پایه و انسانی، مرزشکنی، خلاقیت، خوداتکایی، پیوند علم و صنعت و مشارکت نخبگان در حکمرانی، مسیر تقویت اقتدار علمی و فناوری ایران را شکل می دهد. افق این مسیر نیز مرجعیت علمی و فناوری و مشارکت فعال در شکل گیری تمدن نوین اسلامی ایرانی است.

علی ترابی : پژوهشگر حوزه حکمرانی، Torabikl@ihu.ac.ir