از مدیریت گردشگری تا حکمرانی ظرفیت پذیری شهری: بازاندیشی در تعادل میان اقتصاد بازدیدکنندگان، حق سکونت و کیفیت زندگی شهروندان
از مدیریت گردشگری تا حکمرانی ظرفیت پذیری شهری: بازاندیشی در تعادل میان اقتصاد بازدیدکنندگان، حق سکونت و کیفیت زندگی شهروندان
چکیده
گردشگری شهری یکی از منابع مهم ایجاد اشتغال، رونق اقتصادی، سرمایه گذاری و بازآفرینی فضاهای شهری است؛ اما رشد نامتوازن آن می تواند فشار فزاینده ای بر مسکن، حمل ونقل، زیرساخت های عمومی، محیط زیست و زندگی روزمره ساکنان وارد کند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی شهرها صرفا جذب گردشگر بیشتر نیست، بلکه مدیریت ظرفیت شهر برای پذیرش بازدیدکنندگان بدون تضعیف حقوق و منافع جامعه میزبان است. گزارش «روندها و سیاست های گردشگری OECD در سال ۲۰۲۶» نشان می دهد که حدود ۴۷ درصد شب اقامت گردشگران در مناطق مورد بررسی کشورهای OECD، در تنها ۱۰ درصد مناطق متمرکز بوده است؛ تمرکزی که می تواند فشار بر زیرساخت ها و کیفیت زندگی ساکنان را افزایش دهد و در مقابل، ظرفیت مناطق کمترشناخته شده را بلااستفاده باقی بگذارد (OECD, 2026a). این مقاله با رویکردی تحلیلی، مفهوم «حکمرانی ظرفیت پذیری گردشگری» را به عنوان چارچوبی فراتر از مدیریت سنتی مقصد معرفی می کند. بر اساس این رویکرد، برنامه ریزی گردشگری باید با سیاست مسکن، حمل ونقل، مدیریت فضای عمومی، حفاظت از میراث، اقتصاد محلی و مشارکت ساکنان پیوند بخورد. مقاله در ادامه، ابعاد این رویکرد، چارچوب پیشنهادی، نقشه راه اجرایی و شاخص های ارزیابی آن را تبیین می کند.
واژگان کلیدی: گردشگری شهری، ظرفیت پذیری مقصد، حکمرانی شهری، حق سکونت، عدالت فضایی، اجاره کوتاه مدت، کیفیت زندگی.
۱. مقدمه: آیا موفقیت گردشگری به معنای افزایش بی پایان تعداد گردشگران است؟
در الگوهای متعارف توسعه گردشگری، افزایش تعداد بازدیدکنندگان، رشد درآمدهای حاصل از اقامت، افزایش اشغال هتل ها و توسعه کسب وکارهای مرتبط، از مهم ترین نشانه های موفقیت مقصد محسوب می شوند. بااین حال، این شاخص ها به تنهایی نمی توانند نشان دهند که گردشگری چه تاثیری بر زندگی روزمره ساکنان گذاشته است.
در برخی شهرها، تمرکز گردشگران در محله های تاریخی و مرکزی، افزایش تقاضا برای اقامت کوتاه مدت، تغییر کاربری واحدهای مسکونی، ازدحام در شبکه حمل ونقل و تجاری شدن فضاهای عمومی، به تدریج تعادل میان شهر به عنوان محل زندگی و شهر به عنوان مقصد بازدید را برهم می زند.
گزارش OECD در سال ۲۰۲۶ تاکید می کند که رشد کنترل نشده گردشگری می تواند هزینه زندگی ساکنان را افزایش دهد، به تشدید اعیان سازی گردشگری منجر شود و در نهایت، ساکنان بلندمدت را از محله های خود دور کند (OECD, 2026b). بنابراین، مسئله گردشگری شهری را نمی توان صرفا به حوزه بازاریابی، تبلیغات یا مدیریت تاسیسات گردشگری محدود کرد؛ این مسئله به طور مستقیم با برنامه ریزی کاربری زمین، سیاست مسکن، عدالت فضایی و حکمرانی محلی ارتباط دارد.
پرسش بنیادین این است: چگونه می توان شهری را برای بازدیدکنندگان جذاب نگه داشت، بدون آنکه قابلیت سکونت، دسترسی و برخورداری ساکنان آن تضعیف شود؟
پاسخ به این پرسش مستلزم تغییر جهت از «مدیریت تعداد گردشگران» به «حکمرانی ظرفیت پذیری شهر» است.
۲. بازتعریف ظرفیت پذیری گردشگری: فراتر از یک عدد ثابت
ظرفیت پذیری گردشگری معمولا با این پرسش مطرح می شود که یک مقصد چه تعداد گردشگر را می تواند در یک بازه زمانی مشخص بپذیرد. بااین حال، ظرفیت یک شهر را نمی توان به یک عدد ثابت و مستقل از شرایط اجتماعی، اقتصادی و فضایی تقلیل داد.
گزارش OECD (2026b) نیز تاکید می کند که ظرفیت پذیری گردشگری یک عدد واحد و جهان شمول نیست؛ بلکه چارچوبی برای شناخت ظرفیت زیرساخت ها، شبکه حمل ونقل، خدمات عمومی، دارایی های محیطی و کیفیت زندگی در مقصد است.
برای نمونه، یک محله تاریخی ممکن است از نظر ظرفیت فیزیکی پذیرش جمعیت، محدودیت مشخصی داشته باشد؛ اما حتی پیش از رسیدن به آن محدودیت، افزایش رفت وآمد گردشگران ممکن است آرامش سکونتی، دسترسی ساکنان به خدمات روزمره یا امکان استفاده آنان از فضای عمومی را مختل کند.
از این رو، ظرفیت پذیری شهری باید دست کم در پنج سطح تحلیل شود:
- ظرفیت کالبدی: توان فضاهای عمومی، معابر، بناها و زیرساخت ها برای پذیرش فعالیت گردشگری.
- ظرفیت خدماتی: توان شبکه آب، انرژی، پسماند، بهداشت، حمل ونقل و خدمات عمومی.
- ظرفیت محیطی: میزان تحمل اکوسیستم های شهری، منابع طبیعی و میراث فرهنگی در برابر فشار بازدیدکنندگان.
- ظرفیت اجتماعی: میزان سازگاری گردشگری با زندگی روزمره، آرامش، هویت و رضایت جامعه میزبان.
- ظرفیت اقتصادی و سکونتی: توان شهر در حفظ کسب وکارهای محلی، استطاعت مسکن و دسترسی ساکنان به خدمات و فرصت های اقتصادی.
این پنج سطح به یکدیگر وابسته اند. افزایش ظرفیت هتل ها، بدون توسعه زیرساخت حمل ونقل یا حفاظت از بازار مسکن، ممکن است به جای توسعه متوازن، فشار بیشتری بر شهر ایجاد کند.
۳. پیامدهای فضایی و اجتماعی گردشگری نامتوازن
۳.۱. تبدیل مسکن به کالای گردشگری
یکی از مهم ترین پیامدهای گردشگری نامتوازن، گسترش اجاره کوتاه مدت در مناطق پرتردد است. زمانی که واحدهای مسکونی به طور فزاینده به اقامتگاه گردشگری تبدیل می شوند، ممکن است عرضه مسکن بلندمدت کاهش یابد و فشار بر اجاره بها و قیمت املاک افزایش پیدا کند.
این مسئله به ویژه در محله های تاریخی و مرکزی اهمیت دارد؛ زیرا خروج ساکنان دائمی می تواند شبکه روابط اجتماعی، کسب وکارهای محلی و پیوستگی فرهنگی محله را تضعیف کند.
OECD (2026b) مجموعه ای از ابزارهای سیاستی را برای مدیریت این مسئله مطرح می کند؛ از جمله ثبت اجباری اقامتگاه های کوتاه مدت، تعیین سقف مجوزها، محدودیت جغرافیایی در مناطق اشباع، قواعد مربوط به محل سکونت اصلی میزبان و محدودیت تعداد شب های اجاره.
۳.۲. ازدحام و رقابت بر سر فضای عمومی
میدان ها، پیاده راه ها، پارک ها، بازارها و مسیرهای تاریخی، هم زمان محل زندگی و فعالیت ساکنان و مقصد گردشگران هستند. در صورت تمرکز شدید بازدیدکنندگان، این فضاها ممکن است از عرصه های عمومی زندگی اجتماعی به فضاهایی با غلبه فعالیت های تجاری و گردشگری تبدیل شوند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط افزایش جمعیت نیست؛ بلکه تغییر در الگوی استفاده از فضا و کاهش امکان بهره مندی روزمره ساکنان از آن است.
۳.۳. فشار بر زیرساخت ها و خدمات شهری
افزایش تقاضای فصلی برای آب، انرژی، حمل ونقل، جمع آوری پسماند و خدمات عمومی، ممکن است هزینه نگهداری و بهره برداری شهری را افزایش دهد. اگر سازوکار مالی مشخصی برای جبران این فشار وجود نداشته باشد، بخشی از هزینه های ناشی از گردشگری به طور غیرمستقیم بر دوش ساکنان قرار می گیرد.
۳.۴. نابرابری در توزیع منافع اقتصادی
در برخی الگوهای گردشگری، بخش بزرگی از درآمد در اختیار پلتفرم ها، واسطه ها یا مجموعه های اقتصادی بزرگ قرار می گیرد؛ درحالی که کسب وکارهای خرد و ساکنان محلی سهم محدودی از ارزش ایجادشده دریافت می کنند.
بنابراین، افزایش درآمد کل گردشگری لزوما به معنای بهبود رفاه جامعه میزبان نیست. مسئله مهم، چگونگی توزیع منافع و هزینه ها در میان گروه های مختلف شهری است.
۳.۵. فرسایش هویت و زیست پذیری محله ها
تغییر ترکیب فعالیت های اقتصادی، جایگزینی فروشگاه های روزمره با کسب وکارهای صرفا گردشگری و کاهش حضور ساکنان دائمی می تواند به تضعیف هویت محله منجر شود. در این وضعیت، محله همچنان از نظر ظاهری جذاب باقی می ماند، اما ممکن است بخشی از کارکردهای اجتماعی و فرهنگی خود را از دست بدهد.
۴. از مدیریت مقصد به حکمرانی ظرفیت پذیری شهری
مدیریت سنتی مقصد عمدتا بر جذب گردشگر، تبلیغات، توسعه خدمات و ارتقای تجربه بازدیدکننده متمرکز است. در مقابل، حکمرانی ظرفیت پذیری شهری بر هماهنگی میان گردشگری و نظام های اصلی شهر تاکید می کند.
در این رویکرد، گردشگری یک بخش مستقل نیست؛ بلکه متغیری اثرگذار بر مسکن، حمل ونقل، خدمات عمومی، محیط زیست، اقتصاد محلی و عدالت فضایی است.
این تغییر نگاه با توصیه های OECD در سال ۲۰۲۶ درباره ضرورت حکمرانی چندسطحی، هماهنگی سیاست ها، مشارکت جامعه میزبان و استفاده از داده های دقیق برای مدیریت جریان گردشگران هم راستاست (OECD, 2026a).
سازمان جهانی گردشگری نیز در گزارش خود درباره مدیریت رشد گردشگری شهری، مجموعه ای از راهبردها را مطرح می کند که از پراکندگی فضایی و زمانی بازدیدکنندگان تا اصلاح مقررات، مشارکت جامعه محلی، بهبود زیرساخت ها و پایش مستمر را در بر می گیرد (UNWTO, 2018).
۵. چارچوب پیشنهادی: شش بعد حکمرانی ظرفیت پذیری گردشگری
برای عملیاتی کردن این رویکرد، می توان شش بعد مکمل را در نظام برنامه ریزی شهری تعریف کرد:
۱. پایش فضایی و زمانی جریان گردشگران
ایجاد سامانه اطلاعات مکانی برای شناسایی تراکم بازدیدکنندگان، مسیرهای پرتردد، نقاط اشباع، تغییرات فصلی و زمان های اوج تقاضا. داده های مکانی و زمانی باید در کنار اطلاعات مربوط به خدمات شهری و ظرفیت زیرساخت ها تحلیل شوند.
۲. حفاظت از حق سکونت و استطاعت مسکن
تنظیم فعالیت اقامتگاه های کوتاه مدت بر اساس شرایط هر محله، ایجاد نظام ثبت و مجوزدهی، پایش اثر گردشگری بر عرضه مسکن و حمایت از حفظ کاربری مسکونی در مناطق حساس.
۳. توزیع متوازن گردشگری در فضا و زمان
طراحی مسیرهای جایگزین، معرفی جاذبه های کمترشناخته شده، تقویت مقاصد پیرامونی و مدیریت زمان بازدید از نقاط پرتراکم. هدف، انتقال ساده فشار از یک محله به محله دیگر نیست؛ بلکه توزیع منافع گردشگری در مناطقی است که ظرفیت و زیرساخت مناسب دارند.
۴. پیوند گردشگری با اقتصاد محلی
تقویت زنجیره تامین محلی، حمایت از کسب وکارهای خرد، صنایع دستی، تولیدکنندگان محلی و خدمات مبتنی بر هویت فرهنگی. در این چارچوب، معیار موفقیت فقط میزان هزینه کرد گردشگر نیست؛ بلکه سهمی است که در اقتصاد محلی باقی می ماند.
۵. مشارکت جامعه میزبان در تصمیم گیری
ایجاد سازوکارهای منظم برای سنجش نگرش ساکنان، مشارکت محله ای، رسیدگی به شکایت ها و حضور نمایندگان جامعه محلی در تدوین سیاست های گردشگری. رضایت ساکنان باید یکی از معیارهای اصلی ارزیابی عملکرد مقصد باشد.
۶. حکمرانی یکپارچه و مدیریت تطبیقی
هماهنگ سازی نهادهای گردشگری، مسکن، حمل ونقل، میراث فرهنگی، محیط زیست و مدیریت شهری. سیاست ها نیز باید بر اساس تغییرات تقاضا، وضعیت زیرساخت ها و بازخورد جامعه میزبان به طور دوره ای بازنگری شوند.
۶. نقشه راه اجرایی برای مدیریت شهری
گذار به حکمرانی ظرفیت پذیری گردشگری را می توان در شش مرحله دنبال کرد:
- مرحله اول؛ تهیه اطلس گردشگری شهری: شناسایی جاذبه ها، مسیرهای گردشگری، نقاط پرتراکم، ظرفیت زیرساختی و الگوی توزیع بازدیدکنندگان.
- مرحله دوم؛ ارزیابی اثرات سکونتی و اجتماعی: تحلیل تغییرات بازار مسکن، اجاره کوتاه مدت، هزینه زندگی، رضایت ساکنان و فشار بر خدمات محلی.
- مرحله سوم؛ تعیین آستانه های قابل قبول: تعریف شاخص ها و حدود هشدار برای تراکم، فشار بر زیرساخت ها، اختلال در زندگی محله ای و تخریب دارایی های محیطی و فرهنگی.
- مرحله چهارم؛ تدوین بسته سیاستی محله محور: ترکیب مقررات اقامت کوتاه مدت، مدیریت جریان بازدیدکنندگان، سرمایه گذاری زیرساختی و حمایت از اقتصاد محلی.
- مرحله پنجم؛ اجرای آزمایشی و مشارکتی: اجرای سیاست ها در چند محدوده گردشگری و اصلاح آن ها بر اساس نتایج پایش و بازخورد ساکنان.
- مرحله ششم؛ پایش، پاسخ گویی و بازنگری: انتشار گزارش عمومی عملکرد و اصلاح سیاست ها بر مبنای داده های به روز و تغییر شرایط شهر.
۷. شاخص های پیشنهادی ارزیابی عملکرد
برای سنجش میزان موفقیت این رویکرد، مدیریت شهری می تواند از شاخص های زیر استفاده کند:

این شاخص ها باید در مقیاس محله ای و در دوره های زمانی مختلف اندازه گیری شوند. میانگین گیری در مقیاس کل شهر ممکن است فشار شدید در چند محله را پنهان کند؛ درحالی که مسئله اصلی گردشگری نامتوازن، اغلب در مقیاس محدوده های مشخص شهری شکل می گیرد.
۸. چالش های تحقق حکمرانی ظرفیت پذیری
نخستین چالش، تعارض میان اهداف کوتاه مدت درآمدزایی و اهداف بلندمدت زیست پذیری شهری است. وابستگی مالی برخی شهرها به گردشگری ممکن است تصمیم گیری درباره محدودیت های لازم را دشوار کند.
چالش دوم، پراکندگی نهادی است. سیاست های گردشگری، مسکن، حمل ونقل و کاربری زمین اغلب در اختیار نهادهای متفاوت قرار دارند و نبود هماهنگی می تواند اثرگذاری مداخلات را کاهش دهد.
چالش سوم، کمبود داده های دقیق درباره اجاره کوتاه مدت، جریان بازدیدکنندگان، هزینه های تحمیل شده بر خدمات عمومی و نگرش ساکنان است. بدون داده های معتبر، سیاست گذاری ممکن است به واکنش های مقطعی و تصمیم های غیرهدفمند محدود شود.
چالش چهارم، خطر تبدیل مدیریت ظرفیت پذیری به ابزار محدودسازی غیرمنصفانه است. محدودیت ها باید متناسب با شواهد، شفاف، قابل ارزیابی و همراه با حمایت از کسب وکارهای محلی و گروه های آسیب پذیر باشند. هدف، حذف گردشگری نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان منافع اقتصادی و حقوق جامعه میزبان است.
۹. جمع بندی: شهر مقصد گردشگری است، اما پیش از آن خانه مردم است
گردشگری می تواند به رونق اقتصادی، احیای میراث فرهنگی، ایجاد فرصت های شغلی و ارتقای جایگاه شهرها کمک کند؛ اما این دستاوردها زمانی پایدار خواهند بود که هزینه های آن به صورت نامتوازن بر ساکنان تحمیل نشود.
گذار از مدیریت گردشگری به حکمرانی ظرفیت پذیری شهری، مستلزم تغییر معیار موفقیت است: به جای تمرکز صرف بر تعداد گردشگران و میزان درآمد، باید کیفیت زندگی جامعه میزبان، استطاعت مسکن، سلامت زیرساخت ها، توزیع فضایی منافع و رضایت ساکنان نیز سنجیده شود.
شهر پایدار گردشگری، شهری نیست که بیشترین تعداد بازدیدکننده را در خود جای دهد؛ بلکه شهری است که بتواند میان تجربه مطلوب گردشگر و حق زندگی شایسته ساکنان تعادل برقرار کند.
در نهایت، گردشگری زمانی به توسعه شهری کمک می کند که شهر را برای زندگی بهتر کند، نه آنکه زندگی در شهر را دشوارتر سازد.
منابع
- OECD. (2025). Building strong and resilient tourism destinations. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a57c343d-en
- OECD. (2026a). OECD tourism trends and policies 2026. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-tourism-trends-and-policies-2026_3fd3cd75-en.html
- OECD. (2026b). Enhancing the social benefits of tourism. In OECD tourism trends and policies 2026. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-tourism-trends-and-policies-2026_3fd3cd75-en/full-report/enhancing-the-social-benefits-of-tourism_43631a73.html
- United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat). (2026). World cities report 2026. UN-Habitat. https://unhabitat.org/sites/default/files/2026/05/wcr_2026.pdf
- World Tourism Organization (UNWTO). (2018). ‘Overtourism’? Understanding and managing urban tourism growth beyond perceptions. UNWTO. https://www.untourism.int/global/publication/overtourism-understanding-and-managing-urban-tourism-growth-beyond-perceptions
- World Tourism Organization (UNWTO). (2019). ‘Overtourism’? Understanding and managing urban tourism growth beyond perceptions: Volume 2 – Case studies. UNWTO. https://www.untourism.int/global/publication/overtourism-understanding-and-managing-urban-tourism-growth-beyond-perceptions-volume-2-
