افکار و آثار فلسفی «هدویگ دهم» فمینیسم رادیکال

افکار و آثار فلسفی «هدویگ دهم» فمینیسم رادیکال

نویسنده: محمدحسین ایراندوست

 1- مقدمه :

«هدویگ دهم» در ۲۰ سپتامبر ۱۸۳۱ در برلین زاده شد و در ۱ ژوئن ۱۹۱۹ در همان شهر درگذشت . او چهارمین فرزند از هجده فرزند خانواده ای یهودی تبار بود که پدرش، تولیدکننده تنباکو، در ۱۸۱۷ به مسیحیت پروتستان گرویده بود . تجربه کودکی او نمونه ای آشکار از نابرابری جنسیتی در آموزش بود: در حالی که برادرانش اجازه رفتن به دبیرستان را داشتند، او مجبور شد مدرسه را زودتر ترک کند و در خانه به کارهای خانگی بپردازد. تنها آموزش رسمی او گذراندن یک دوره معلمی بود، یکی از معدود مسیرهایی که برای زنان مجرد آن دوره باز بود .

در سال ۱۸۵۳ با ارنست دورن، سردبیر مجله طنز ، ازدواج کرد. خانه آن ها در برلین به یکی از کانون های فکری شهر بدل شد و چهره هایی چون «تئودور فونتانه» و «فردیناند لاسال» در آن رفت وآمد داشتند . این محیط، که «هدویگ دهم» آن را «جبران سیستماتیک کمبود آموزش» خود می دانست، زمینه ورود او به عرصه نویسندگی و اندیشه انتقادی را فراهم کرد . او در سال ۱۸۶۵ نخستین اثر خود، پژوهشی درباره ادبیات ملی اسپانیا، را منتشر کرد و از دهه ۱۸۷۰ به طور جدی به نگارش آثاری در دفاع از حقوق زنان پرداخت .

2- زمینه فکری و مکتب

«هدویگ دهم» را نمی توان به سادگی در یک مکتب فلسفی منسجم جای داد. او خودآموخته بود و اندیشه اش از ترکیبی از منابع گوناگون مثل لیبرالیسم سیاسی، سوسیالیسم اولیه، و نقد فلسفی معاصرشکل گرفت . آنچه او را در تاریخ فلسفه آلمانی متمایز می کند، نه تعلق به یک جریان نظام مند، بلکه موقعیت رادیکال او در درون جنبش زنان آلمان است. او در زمانه ای که بسیاری از فعالان حقوق زنان به اصلاحات تدریجی و محدود دل بسته بودند، خواستار برابری کامل حقوقی، اجتماعی و اقتصادی، از جمله حق رای شد و همین رادیکالیسم او را در حاشیه جنبش قرار داد .

از منظر فلسفی، «دهم» به ویژه با نقد ذات انگاری جنسیتی شناخته می شود: او استدلال می کرد که ویژگی هایی که به عنوان «طبیعت زنانه» به زنان نسبت داده می شود، محصول تربیت و شرایط اجتماعی است، نه امری ذاتی و تغییرناپذیر . این موضع او را در تقابل مستقیم با کسانی قرار می داد که از منظرهای متفاوت زن را ذاتا به حوزه مادری و خانه محدود می کردند.

3- آثار فلسفی و فمینیستی:

«هدویگ دهم» با نوشتن رساله: (رهایی علمی زن) ، که در سال ۱۸۷۴ دربرلین منتشر شد سه پرسش بنیادین را طرح می کند:

الف- آیا زنان اجازه تحصیل دارند؟ ب- آیا توانایی تحصیل را دارند؟ ج- آیا باید تحصیل کنند؟

او این سه پرسش را اساسا پرسش هایی «بیهوده» می دانست، زیرا پاسخ هر سه از نظر او بدیهی بود. دورن در آغاز رساله رهایی علمی زن (۱۸۷۴) این سه پرسش را مطرح می کند ، اما خود طرح پرسش، لحنی کنایی دارد. او در مقدمه می نویسد این بررسی ها برایش «به همان اندازه بیهوده» است که کسی بپرسد: «آیا انسان مجاز است نیروهایش را پرورش دهد؟ آیا باید از پاهایش برای راه رفتن استفاده کند؟» . یعنی از نظر او، پرسیدن اینکه آیا زنان «مجاز» به تحصیل هستند یا «توانایی» آن را دارند، به همان اندازه پوچ است که توانایی راه رفتن انسان را زیر سوال ببریم.

بر این اساس، پاسخ او به هر پرسش چنین است:

الف) آیا زنان اجازه تحصیل دارند؟

پاسخ دهم : باید داشته باشند. مانع اصلی، ممنوعیت قانونی و اجتماعی است، نه فقدان حق. او در همان زمان (۱۸۷۴) خواستار باز شدن کامل دانشگاه ها به روی زنان شد . در پروس، سال ۱۸۷۱ ممنوعیت تحصیل زنان در دانشگاه ها به طور رسمی صادر شده بود ، و دورن این ممنوعیت را ناعادلانه می دانست.

ب) آیا زنان توانایی تحصیل را دارند؟

پاسخ دهم : بله. او استدلال های ضد فمینیستی معاصر مانند اینکه زنان «بیمار و ضعیف» هستند و بنابراین «توانایی تحصیل ندارند» ؛ را یکی یکی رد کرد . موضع او این بود که آنچه به عنوان «ناتوانی» زنان خوانده می شود، محصول تربیت و محدودیت اجتماعی است، نه طبیعت ذاتی.

ج) آیا زنان باید تحصیل کنند؟

پاسخ دهم : بله، باید. نتیجه گیری او این بود که زنان باید تحصیل کنند، زیرا «دانش و شناخت، بالاترین و مطلوب ترین خیر روی زمین است» .

خلاصه اینکه، «هدویگ دهم» با «بیهوده» خواندن این سه پرسش، در واقع مشروعیت خود پرسش ها را رد می کند: حق تحصیل زنان امری بدیهی است و نیازی به توجیه ندارد.

همچنین «دهم» با نوشتن رساله: (طبیعت و حق زنان) که در سال 1876 در برلین منتشر شد راجع به «ویژگی های زنان» و «حق رای زنان» سخن گفته است

مقالات و رساله های متعدد در نشریات دوران خود، از جمله «رهایی علمی زن» و «مادران جدید» نوشته است.

4- آثار ادبی:

این آثار ادبی صرفا «داستان» نیستند، بلکه مطالعات موردی فلسفی درباره وضعیت زنان در جامعه آلمان قرن نوزدهم محسوب می شوند. برخی از این آثار چنین است :

الف- داستان ادبی «همان کسی شو که هستی» در سال ۱۸۹۴نوشته شد.

ب- داستان «زیبیلا دالمار» (Sibilla Dalmar) رمانی است که هدویگ دهم در سال ۱۸۹۶ منتشر کرد و در محافل بورژوازی مونیخ جنجال بزرگی برپا کرد . زیبیلا دختری باهوش و پرانرژی است. پس از ازدواج با یک بانکدار، از برلین به مونیخ نقل مکان می کند و وارد حلقه اجتماعی می شود. اما او به دلیل هوش و اندیشه های عمیق خود، به تدریج احساس می کند که در آن محیط تنگ نظر و سطحی بورژوازی، جای خود را پیدا نمی کند .

زیبیلا از اندیشه های رادیکال پیشرو تاثیر پذیرفته است، اما در آن جامعه، تمام درهای فعالیت معنادار به روی او بسته است. او حاضر نیست «شهید جامعه آینده» شود و در انزوا و بیزاری از انسانیت فرو می رود. تلاش نهایی او برای فرار از زندگی سالنی و یافتن موجودیتی جدید نیز با شکست مواجه می شود .

این رمان از طریق سرنوشت زیبیلا، بن بست و ناامیدی زنان روشنفکر در جامعه بورژوازی اواخر قرن نوزدهم را به تصویر می کشد. برخی منتقدان معاصر اشاره کرده اند که شخصیت زیبیلا به نوعی نماینده «نوعی از طبقه» زنان آن دوران است و تراژدی او بازتاب محدودیت های ساختاری جامعه نسبت به زنان است .

5- اندیشه محوری

 1-5- نقد ذات انگاری و «طبیعت زنانه»

هسته اندیشه فلسفی دهم ، رد هرگونه تعیین کنندگی زیستی برای زنان است. او در برابر استدلال هایی که زنان را به دلیل «طبیعت» یا «ویژگی های ذاتی» از عرصه های علمی، سیاسی و اقتصادی محروم می کردند، موضعی رادیکال اتخاذ کرد: آنچه به عنوان «طبیعت زن» خوانده می شود، در واقع محصول تربیت، آموزش و ساختارهای اجتماعی است . این موضع، او را به یکی از پیشگامان نقد فمینیستی ذات انگاری بدل می کند ؛ نقدی که بعدها در آثار سیمون دوبووار و نسل های بعدی فمینیست ها بسط یافت .

«هدویگ دهم» به طور خاص با ایدئولوژی مادری درافتاد. او استدلال می کرد که مادری یک «وظیفه زمان مند» است، نه «هدف زندگی». به تعبیر خود او: «مادری را باید به اندازه معقولش بازگرداند؛ این وظیفه آینده است» . او با «هاله تقدسی» که گرد مادری تنیده شده بود مخالف بود و تاکید می کرد که زنان باید بتوانند فردیت خود را تحقق بخشند، نه اینکه در قالب «نسخه دوم مادر» زندگی کنند .بدیهی است این نگاه غلط «دورن» در نهایت خسارت بزرگی به همان مقام فردیت «زن» وارد کرد که مدافعش بود

5-2- نقد نیچه:

اگرچه «دهم» از نیچه تاثیر پذیرفت، اما هم زمان یکی از سرسخت ترین منتقدان او بود . این نسبت دوگانه تاثیر و نقد ؛ از آن رو مهم است که نشان می دهد دورن نه یک مخالف ساده لوح فلسفه نیچه، بلکه متفکری بود که ابزارهای فلسفی او را به کار می گرفت تا بنیادهای جنسیتی اش را به چالش بکشد.

نقد دهم بر نیچه را می توان در دو سطح فهمید.

الف- نخست، در سطح محتوایی: نیچه در آثارش تصویری از «زن» ارائه می دهد که به باور «دورن» یک تصویر ذات انگارانه است و زنان را در قالب های از پیش تعیین شده محصور می کند.

ب- دوم، در سطح منطقی: دورن نشان می دهد که حتی اگر چارچوب نیچه برای «فراروی از نیهیلیسم» پذیرفته شود، این چارچوب برای زنان کارکردی متفاوت دارد. در داستان ادبی «همان کسی شو که هستی» ، او مطالعه موردی گسترده ای از دو نوع نیهیلیسم نیچه ای ارائه می دهد که زنان آلمان قرن نوزدهم با آن روبه رو بودند، و استدلال می کند که «غلبه بر نیهیلیسم» برای یک زن تلاش بسیار بیشتری می طلبد تا برای یک مرد. زن نخست باید زنجیرهای نظام های سرکوبگرانه هنجارها و نهادهای اجتماعی را از پای خود برکشد تا بتواند تفسیر تازه ای از خود و جهانش به دست دهد .

5-3- همان کسی شو، که هستی

عنوان رساله ادبی همان کسی شو، که هستی (معادل آلمانی : Werde, die Du bist) بیانگر موضع فلسفی «دهم» است: خود، امری داده شده و ثابت نیست، بلکه پروژه ای است که باید ساخته شود. این مفهوم «خود خلاق» برای زمانه او رادیکال بود و چنان که پژوهشگران آکسفورد تاکید می کنند پیش درآمد برخی از ادعاهای کلیدی فمینیست های قرن بیستم محسوب می شود . دهم از این موضع برای دفاع از زنان مجرد و مادران مجرد استفاده کرد: اگر خود، پروژه ای خلاق است، آنگاه زن بودن لزوما به معنای همسری و مادری نیست، و کسانی که این مسیر را برنمی گزینند نیز می توانند زندگی فلسفی معناداری داشته باشند .

5-4- ابطال عنصر «مادری»

«هدویگ دهم» در مناظره ای با «لو سالومه» که او نیز در این مجموعه جای دارد موضعی متمایز اتخاذ کرد. سالومه در آثار خود از نوعی «متافیزیک جنسیت» دفاع می کرد که در آن تفاوت های زیستی زن و مرد نقش محوری داشتند و مادری را البته با تفسیری خاص به عنوان عنصری تعیین کننده در هویت زنانه می دید . دورن این موضع را بازگشتی به ذات انگاری دانست و استدلال کرد که تقلیل زن به کارکرد زیستی مادری، او را در وضعیت «وابستگی بدوی» نگه می دارد . برای دورن، رهایی زنان مستلزم رد رادیکال ایدئولوژی های سنتی زنانگی و زیر سوال بردن ایده «تفاوت های جنسیتی ذاتی» بود.

6- جایگاه در سنت فلسفی آلمانی و نقدهای وارد بر او

«هدویگ دهم» در روایت استاندارد تاریخ فلسفه آلمانی جایگاهی ندارد و این غیبت، خود مصداقی از همان مکانیسم حاشیه رانی است که در مقاله مقدماتی این مجموعه تحلیل شد. با این حال، بازخوانی معاصر او را در تقاطع چند جریان قرار می دهد:

الف- فمینیسم قرن نوزدهم:

او را «شاید درخشان ترین و رادیکال ترین قلم جنبش تاریخی زنان» آلمان خوانده اند . رادیکالیسم او به ویژه در مطالبه حق رای از دهه ۱۸۷۰ او را از جریان اصلی جنبش زنان آلمان جدا کرد .

ب- پیش گامی فمینیسم قرن بیستم:

مفاهیم «خود خلاق»، نقد ذات انگاری، و دفاع از مادران مجرد، او را به پیشروی اندیشه هایی بدل می کند که بعدها در آثار سیمون دوبووار و فمینیست های رادیکال دهه ۱۹۷۰ بسط یافتند .

ج- نقد فلسفی نیچه:

او یکی از نخستین متفکرانی بود که نیهیلیسم نیچه ای را از منظر جنسیتی نقد کرد و نشان داد که «فراروی» نیچه، برای زنان مستلزم عبور از سدهایی است که خود نیچه آن ها را نمی دید .

نقدهای وارد بر «هدویگ دهم» عمدتا از دو جهت است.

الف- نخست، برخی معاصران او را به دلیل رادیکالیسم بیش از حد و بی توجهی به «واقعیت های عملی» سیاست اصلاحی نکوهش می کردند. نقدی که خود او آن را ناشی از «ذهنیت سازش کارانه» جنبش زنان می دانست .

ب- دوم، از منظر فمینیستی معاصر، برخی استدلال می کنند که تاکید دهم بر «خود خلاق» و فردیت، ممکن است به نوعی فردگرایی لیبرال فروکاسته شود که از تحلیل ساختاری سرکوب به ویژه در ابعاد طبقاتی و نژادی غافل می ماند. با این حال، در بستر تاریخی خود، تاکید او بر خودمختاری زنان در برابر نظامی که آنان را «تابع» می دید، حرکتی ضروری و رادیکال بود.

7- منابع و مآخذ:

1. Die wissenschaftliche Emancipation der Frau (Berlin: Wedekind & Schwieger, 1874).

2. Der Frauen Natur und Recht: Zur Frauenfrage zwei Abhandlungen über Eigenschaften und Stimmrecht der Frauen (Berlin: Wedekind & Schwieger, 1876).

3. Werde, die Du bist (1894); Sibilla Dalmar (1896); Christa Ruland (1902).

4. Nassar, Dalia, Kristin Gjesdal, and Anna C. Ezekiel, eds. Women Philosophers in the Long Nineteenth Century: The German Tradition. Oxford University Press, 2021

5. Brennan, Katie. “The Nihilism of the Oppressed: Hedwig Dohm’s Feminist Critique of Nietzschean Nihilism.” Journal of Nietzsche Studies 52, no. 2 (2021): 209–233.

6. Rohner, Isabel, and Nicola Müller. Edition Hedwig Dohm. Berlin: Trafo-Verlag