از کجا بفهمیم کودکی حقوقش را واقعا یاد گرفته است؟
دکتر محمدمهدی سیدناصری
حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
از کجا بفهمیم کودکی حقوقش را واقعا یاد گرفته است؟
ممکن است دانش آموزی بتواند چند ماده از کنوانسیون حقوق کودک را نام ببرد، اما در مواجهه با تبعیض سکوت کند، از درخواست کمک بترسد یا حریم خصوصی دوستش را رعایت نکند. این فاصله میان دانستن و عمل کردن، یکی از چالش های اصلی آموزش حقوق کودک است. اگر موفقیت آموزشی فقط با آزمون حفظیات سنجیده شود، ممکن است تصویری ناقص از میزان یادگیری به دست آید. پرسش اصلی این است که آیا کودک می تواند مفاهیم حقوقی را در موقعیت های واقعی تشخیص دهد و متناسب با توانایی خود از آن ها استفاده کند؟
ماده ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک بر اهداف آموزش، از جمله رشد شخصیت و توانایی های کودک، احترام به حقوق بشر و آماده سازی او برای زندگی مسئولانه در جامعه تاکید می کند. بر این اساس، آموزش حقوق کودک باید افزون بر انتقال اطلاعات، به رشد مهارت های گفت وگو، همدلی، حل تعارض، تشخیص بی عدالتی و درخواست کمک توجه داشته باشد. البته نباید انتظار داشت کودک در همه موقعیت ها بتواند به تنهایی از حقوق خود دفاع کند؛ سن، شرایط قدرت، ترس و میزان حمایت موجود بر رفتار او اثر می گذارند.
برای ارزیابی یادگیری، مربی می تواند موقعیت های فرضی طراحی کند. اگر دانش آموزی از گروه کنار گذاشته شود، کودک چه راه حل هایی پیشنهاد می کند؟ اگر کسی بدون اجازه عکس دوستش را منتشر کند، چه نکاتی را باید در نظر گرفت؟ اگر کودکی با تصمیمی موافق نباشد، چگونه می تواند نظر خود را بیان کند؟ پاسخ ها باید نه برای یافتن یک جمله از پیش تعیین شده، بلکه برای سنجش فهم، استدلال و توانایی بررسی گزینه های مختلف تحلیل شوند.
همچنین می توان از مشاهده رفتارهای گروهی، گفت وگوی کلاسی، فعالیت های نمایشی و بازخورد کودکان استفاده کرد. ارزیابی باید فضای امنی داشته باشد و کودکان را به دلیل پاسخ نادرست یا تجربه شخصی شان تحقیر نکند. هدف، سنجیدن رشد یادگیری است، نه برچسب زدن به دانش آموزان.
معیار موفقیت آموزش حقوق کودک، تعداد موادی نیست که کودک حفظ کرده است؛ بلکه میزان توانایی او برای فهم موقعیت، شناخت حقوق خود و دیگران و استفاده مسئولانه از راه های موجود برای حل مسئله است. اگر کودکی یاد بگیرد که می تواند محترمانه اعتراض کند، به تفاوت ها احترام بگذارد و هنگام مواجهه با خطر کمک بخواهد، آموزش حقوق از صفحه کتاب فراتر رفته و وارد زندگی او شده است.