کودکی که دیگر بازی نمی کند؛ جنگ چگونه حق کودکی را می گیرد؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

کودکی که دیگر بازی نمی کند؛ جنگ چگونه حق کودکی را می گیرد؟

تصور کنید کودکی که تا چند هفته پیش، بخش زیادی از روزش را به بازی با دوستان، دویدن در حیاط یا ساختن دنیای خیالی خود می گذراند، حالا بیشتر وقتش را در خانه و کنار بزرگسالان نگران سپری می کند. شاید مدرسه تعطیل شده باشد، شاید خانواده امکان رفت وآمد آزادانه نداشته باشد یا شاید صدای اخبار و گفت وگوهای نگران کننده، بازی را از ذهن او دور کرده باشد. در چنین شرایطی، چه چیزی از زندگی کودک کم شده است؟

پاسخ فقط از دست رفتن سرگرمی نیست. بازی بخشی اساسی از رشد جسمی، شناختی، عاطفی و اجتماعی کودک است. کودک در بازی همکاری را می آموزد، احساساتش را بیان می کند، روابط خود را شکل می دهد و فرصتی برای تجربه استقلال و خلاقیت پیدا می کند. هنگامی که ناامنی این فرصت ها را از بین می برد، یکی از ابعاد مهم زندگی کودک آسیب می بیند؛ حتی اگر او مستقیما در معرض حمله نظامی قرار نگرفته باشد.

ماده ۳۱ کنوانسیون حقوق کودک، حق کودک به استراحت، فراغت، بازی و فعالیت های تفریحی متناسب با سن را به رسمیت می شناسد. این حق در کنار حقوق مربوط به سلامت، آموزش و حمایت در برابر خشونت معنا پیدا می کند. به بیان دیگر، حفاظت از کودک در بحران نباید تنها به زنده ماندن او محدود شود؛ حفظ امکان رشد، ارتباط اجتماعی و تجربه های متناسب با کودکی نیز اهمیت دارد.

البته در شرایط ناامن، نمی توان از خانواده ها انتظار داشت که فعالیت های عادی را بدون توجه به خطر ادامه دهند. گاهی محدودکردن رفت وآمد یا تعطیلی فضاهای عمومی اقدامی ضروری برای حفاظت از جان کودکان است. مسئله این است که در صورت امکان، فرصت های امن و جایگزین برای بازی و تعامل فراهم شود.

خانواده ها می توانند با بازی های ساده خانگی، نقاشی، قصه گویی و فعالیت های مشترک، بخشی از این نیاز را پاسخ دهند. مدارس، مراکز فرهنگی و نهادهای حمایتی نیز می توانند در طراحی فضاهای امن و برنامه های متناسب با سن کودکان نقش داشته باشند. البته این اقدامات جایگزین مسئولیت حفاظت از غیرنظامیان و جلوگیری از آسیب به محیط زندگی آنان نیست.

کودک نباید برای مدت نامعلوم در وضعیتی زندگی کند که همه فعالیت هایش به انتظار خبر بعدی و نگرانی بزرگسالان محدود شده باشد. بازی تجمل زندگی کودک نیست؛ بخشی از حق او به رشد و زندگی شایسته است. اگر از آینده کودکان سخن می گوییم، باید از همان امروز برای حفظ فرصت کودکی آنان نیز تلاش کنیم.