فرار از جنگ با کودکان؛ خانواده ها چه حقوقی دارند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

فرار از جنگ با کودکان؛ خانواده ها چه حقوقی دارند؟

وقتی خطرهای نظامی افزایش پیدا می کند، برخی خانواده ها ممکن است ناچار شوند خانه و محل زندگی خود را ترک کنند. برای بزرگسالان، این تصمیم می تواند دشوار و سرشار از ابهام باشد؛ اما برای کودکان، جابه جایی ناگهانی ممکن است به معنای جداشدن از دوستان، ترک مدرسه، ازدست دادن فضای آشنای زندگی و نگرانی درباره سرنوشت اعضای خانواده باشد. در چنین وضعیتی، پرسش مهم این است که چگونه می توان از کودکان در جریان جابه جایی و اسکان موقت محافظت کرد؟

نخست باید میان جابه جایی داوطلبانه برای دورشدن از خطر، تخلیه اضطراری با هدف حفاظت از غیرنظامیان و انتقال اجباری غیرقانونی تفاوت گذاشت. هر جابه جایی در شرایط جنگی لزوما غیرقانونی نیست؛ اما حقوق بین الملل بشردوستانه برای جابه جایی جمعیت غیرنظامی محدودیت هایی مقرر کرده است. برای نمونه، ماده ۴۹ کنوانسیون چهارم ژنو، انتقال اجباری و اخراج اشخاص حمایت شده از سرزمین اشغالی را جز در شرایط استثنایی مقرر در همان ماده ممنوع می کند. در مخاصمات غیربین المللی نیز ماده ۱۷ پروتکل الحاقی دوم، جابه جایی اجباری غیرنظامیان را جز در مواردی که امنیت خود غیرنظامیان یا دلایل نظامی آمرانه اقتضا کند، ممنوع می سازد.

در کنار این قواعد، کنوانسیون حقوق کودک بر حفظ منافع عالیه کودک، حمایت از خانواده و جلوگیری از جدایی غیرضروری کودک از والدین تاکید دارد. ماده ۹ این کنوانسیون، جدایی کودک از والدین برخلاف خواست آنان را جز در شرایطی که برای منافع عالیه کودک ضروری باشد، محدود می کند. ماده ۱۰ نیز به درخواست های مربوط به پیوستن دوباره اعضای خانواده در کشورهای مختلف توجه دارد.

برای خانواده هایی که ناچار به جابه جایی می شوند، حفظ مدارک ضروری، همراه داشتن اطلاعات تماس، مشخص کردن یک فرد مورد اعتماد برای شرایط اضطراری و توضیح آرام و متناسب با سن به کودک می تواند مفید باشد. مراکز اسکان نیز باید تا حد امکان شرایط مناسب برای حفظ حریم خصوصی، دسترسی به خدمات درمانی و بهداشتی، ادامه آموزش و حفاظت از کودکان در برابر خشونت و بهره کشی را فراهم کنند.

کودکان جداشده از خانواده، کودکان بدون همراه و کودکانی که مدارک هویتی خود را از دست داده اند، به توجه ویژه نیاز دارند. در این شرایط، ثبت اطلاعات، شناسایی ایمن و تلاش برای پیوند مجدد خانوادگی باید با رعایت منافع عالیه کودک و ملاحظات حفاظتی انجام شود.

جابه جایی از منطقه خطر می تواند برای حفظ جان ضروری باشد؛ اما پایان مسیر حفاظت نیست. خانواده ای که خانه خود را ترک کرده، همچنان به حمایت نیاز دارد و کودکی که به محل دیگری منتقل شده است، همچنان حق آموزش، سلامت، امنیت و برخورداری از مراقبت مناسب را دارد. حفاظت واقعی زمانی محقق می شود که در تمام مراحل بحران، نیازهای کودکان دیده شوند.