کودکان گمشده در جنگ؛ چگونه از جدایی خانوادگی و ناپدیدشدن آنان جلوگیری کنیم؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

کودکان گمشده در جنگ؛ چگونه از جدایی خانوادگی و ناپدیدشدن آنان جلوگیری کنیم؟

یکی از نگران کننده ترین پیامدهای بحران های نظامی، جدایی کودکان از والدین یا مراقبان اصلی است. این جدایی ممکن است در جریان تخلیه اضطراری، انتقال به مراکز درمانی، ازدحام جمعیت یا جابه جایی ناگهانی خانواده رخ دهد. گاهی نیز کودک پس از آسیب دیدن اعضای خانواده، بدون همراه باقی می ماند و هیچ اطلاعات روشنی درباره هویت یا سرنوشت نزدیکان خود ندارد.

در چنین موقعیت هایی، کودک فقط به سرپناه و غذا نیاز ندارد؛ او باید در محیطی امن شناسایی شود، از خطر خشونت و بهره کشی در امان بماند و امکان پیوند دوباره با خانواده اش برای او فراهم شود. فقدان سازوکارهای هماهنگ برای ثبت و پیگیری اطلاعات می تواند این فرایند را دشوارتر کند و خطر ناپدیدشدن، قاچاق یا واگذاری غیرقانونی کودک را افزایش دهد.

کنوانسیون حقوق کودک در ماده ۸ بر احترام به حق کودک برای حفظ هویت خود، از جمله تابعیت، نام و روابط خانوادگی، تاکید می کند. ماده ۹ به حمایت از کودک در برابر جدایی غیرضروری از والدین می پردازد و ماده ۲۰ نیز برای کودکانی که به طور موقت یا دائم از محیط خانوادگی محروم شده اند، حمایت و مراقبت ویژه را مورد توجه قرار می دهد. افزون بر این، ماده ۲۲ درباره حمایت از کودکان پناه جو و همکاری برای یافتن والدین یا دیگر اعضای خانواده آنان مقرراتی دارد.

در حقوق بین الملل بشردوستانه نیز قواعدی درباره حمایت از کودکان، حفظ پیوندهای خانوادگی و تسهیل شناسایی و ارتباط میان اعضای خانواده وجود دارد. برای نمونه، ماده ۲۴ کنوانسیون چهارم ژنو بر اقدامات لازم برای شناسایی کودکان زیر پانزده سال یتیم یا جداشده از خانواده در نتیجه جنگ و فراهم کردن مراقبت از آنان تاکید می کند. این حمایت ها باید متناسب با شرایط و قواعد قابل اعمال در هر مخاصمه اجرا شوند.

در عمل، مراکز امدادی و درمانی باید سازوکارهای روشن برای ثبت کودکان جداشده، حفاظت از اطلاعات هویتی، اطلاع رسانی به مراجع مسئول و پیگیری ایمن وضعیت خانواده ها داشته باشند. انتشار عمومی تصویر یا مشخصات کودک در شبکه های اجتماعی بدون ارزیابی خطرهای احتمالی، همیشه راهکار مناسبی نیست؛ زیرا ممکن است حریم خصوصی و امنیت او را به خطر بیندازد.

خانواده ها نیز می توانند پیش از بحران، اطلاعات تماس ضروری و برنامه ای ساده برای مواقع جدایی داشته باشند. اما مسئولیت اصلی ایجاد نظام کارآمد شناسایی و پیوند مجدد خانوادگی بر عهده نهادهای مسئول و سازوکارهای حمایتی است.

هیچ کودکی نباید در میان آشفتگی جنگ به فردی بی نام و بی خبر از سرنوشت خانواده اش تبدیل شود. شناسایی، مراقبت و پیوند مجدد خانوادگی، اقدامات فرعی امدادرسانی نیستند؛ بخشی از حفاظت از هویت، کرامت و حقوق بنیادین کودک اند.