کودکان دارای معلولیت در جنگ؛ آیا برنامه های امدادی همه کودکان را می بینند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

کودکان دارای معلولیت در جنگ؛ آیا برنامه های امدادی همه کودکان را می بیند؟

در هر بحران نظامی، یک پرسش اساسی باید پیش از آغاز عملیات امدادی مطرح شود: آیا برنامه های حفاظت از غیرنظامیان برای همه کودکان قابل استفاده اند؟ پاسخ زمانی روشن می شود که نیازهای کودکانی را بررسی کنیم که برای حرکت، ارتباط، دریافت اطلاعات یا دسترسی به خدمات درمانی و مراقبتی به امکانات ویژه نیاز دارند.

برای کودکی که از ویلچر استفاده می کند، پناهگاهی که فقط از طریق پله قابل دسترسی است، عملا پناهگاه امنی نیست. کودکی که اختلال شنوایی دارد، ممکن است هشدار صوتی را دریافت نکند؛ کودک نابینا ممکن است نتواند بدون راهنمایی به سرعت از ساختمان خارج شود و کودکی که به دارو یا تجهیزات پزشکی وابسته است، در صورت قطع دسترسی به آن ها با خطر جدی روبه رو شود. این مثال ها نشان می دهند که برابر دانستن همه نیازها، لزوما به معنای رفتار برابر و عادلانه نیست.

ماده ۲ کنوانسیون حقوق کودک، دولت ها را به رعایت حقوق مندرج در کنوانسیون بدون تبعیض متعهد می کند. ماده ۲۳ نیز به حقوق کودکان دارای معلولیت و ضرورت فراهم کردن مراقبت ویژه و شرایطی که به استقلال و مشارکت اجتماعی آنان کمک کند، می پردازد. کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت نیز در ماده ۱۱، دولت های عضو را ملزم می کند در موقعیت های خطر، از جمله مخاصمات مسلحانه و وضعیت های اضطراری انسانی، اقدامات لازم برای حمایت و ایمنی افراد دارای معلولیت را مطابق تعهدات حقوق بین المللی خود اتخاذ کنند.

بنابراین، برنامه ریزی برای بحران نباید تنها بر اساس نیازهای عمومی طراحی شود. مسیرهای تخلیه باید قابل دسترس باشند، هشدارها از شیوه های ارتباطی متنوع استفاده کنند، مراکز اسکان باید امکان استفاده برای کودکان دارای معلولیت را فراهم سازند و دسترسی به داروها، تجهیزات کمکی و مراقبت های ضروری باید مورد توجه قرار گیرد.

والدین و مراقبان می توانند فهرستی از نیازهای ضروری کودک، اطلاعات درمانی مرتبط و راه های ارتباطی مناسب تهیه کنند. اما این اقدامات فردی جایگزین مسئولیت نهادهای عمومی نیست. همچنین، اطلاعات حساس پزشکی و هویتی کودک باید تنها به میزان لازم و با رعایت اصول حفاظت از داده ها در اختیار افراد مسئول قرار گیرد.

حفاظت از کودکان در بحران زمانی کامل است که هیچ کودکی به دلیل معلولیت، دشواری ارتباط یا وابستگی به خدمات مراقبتی از امداد و حمایت محروم نماند. معیار موفقیت یک برنامه اضطراری فقط سرعت تخلیه یا تعداد افراد امدادرسانی شده نیست؛ این است که آیا آسیب پذیرترین کودکان نیز امکان دسترسی واقعی به امنیت و مراقبت را داشته اند یا خیر.