اگر جنگ دوباره آغاز شود، چه کسی از کودکان ایران محافظت می کند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

اگر جنگ دوباره آغاز شود، چه کسی از کودکان ایران محافظت می کند؟

کودکان مسئول جنگ ها نیستند، تصمیمی برای آغاز درگیری های نظامی نمی گیرند و در تعیین سرنوشت سیاسی و نظامی کشورها نقشی ندارند؛ بااین حال، هنگامی که جنگ آغاز می شود، از نخستین گروه هایی هستند که زندگی، امنیت، آموزش و آینده شان در معرض خطر قرار می گیرد. همین واقعیت، یک پرسش اساسی را پیش روی جامعه می گذارد: در روزهای تهدید و ناامنی، چه کسی مسئول حفاظت از کودکان است و این مسئولیت چگونه باید به اقدام عملی تبدیل شود؟

حقوق کودک تنها مجموعه ای از آرمان های اخلاقی برای روزهای آرام نیست. کنوانسیون حقوق کودک، به ویژه در مواد ۶، ۱۹، ۲۴، ۲۸ و ۳۸، دولت ها را در زمینه حمایت از حیات، امنیت، سلامت، آموزش و حفاظت از کودکان در مخاصمات مسلحانه با تعهدات مشخصی روبه رو می کند. ماده ۳ نیز تاکید دارد که در تمام اقدامات مربوط به کودکان، منافع عالیه آنان باید از ملاحظات اساسی باشد. بنابراین، حمایت از کودک در شرایط جنگی نباید به واکنش های مقطعی پس از وقوع حادثه محدود بماند؛ بلکه باید از پیش بینی خطرها و آماده سازی خدمات ضروری آغاز شود.

در حقوق بین الملل بشردوستانه نیز غیرنظامیان از حمایت برخوردارند و کودکان به دلیل سن و آسیب پذیری ویژه خود نیازمند مراقبت و احترام خاص اند. اصول تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی، تناسب و احتیاط در حمله، از قواعد اساسی این حوزه هستند. این اصول به آن معناست که صرف وجود یک هدف نظامی در نزدیکی محل زندگی مردم، همه حملات به آن منطقه را مجاز نمی کند و آثار احتمالی حمله بر غیرنظامیان، از جمله کودکان، باید در ارزیابی قانونی آن مورد توجه قرار گیرد.

اما مسئولیت حفاظت از کودکان فقط بر عهده نیروهای درگیر نیست. دولت باید برای تداوم آموزش، دسترسی به خدمات درمانی، تامین آب و غذای ضروری، اطلاع رسانی قابل اعتماد، اسکان امن و حمایت از کودکان جداشده از خانواده برنامه داشته باشد. مدارس، بیمارستان ها، سازمان های امدادی و نهادهای حمایتی نیز باید وظایف خود را در چارچوب قانون و برنامه های آمادگی برای بحران انجام دهند.

خانواده ها نیز می توانند با آماده کردن اطلاعات تماس ضروری، آگاه کردن متناسب کودکان از شرایط، شناخت مسیرهای دسترسی به خدمات و حفظ ارتباط با آنان، بخشی از آمادگی لازم را فراهم کنند. البته این اقدامات جایگزین وظایف دولت و نهادهای مسئول نیستند؛ هیچ خانواده ای نباید در شرایط بحران به تنهایی بار حفاظت از کودک را بر دوش بکشد.

در روزهای تهدید، مهم ترین پرسش این نیست که آیا کودکان باید از جنگ بترسند یا نه؛ پرسش این است که آیا نهادهای مسئول برای کاهش خطرها، حمایت از خانواده ها و حفظ حقوق آنان آماده اند؟ امنیت کودک نباید به شانس، محل زندگی یا توان مالی خانواده وابسته باشد. کودکان در هر شرایطی حق دارند زنده بمانند، از حمایت برخوردار شوند و آینده ای داشته باشند که تصمیم های بزرگسالان آن را از آنان نگیرد.