جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶؛ هانری ب.کاگان (فرانسوی) و کنسوسو آی (ژاپنی)

جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ به هانری ب. کاگان، شیمی دان فرانسوی، و کنسو سوآی، شیمی دان ژاپنی، برای کشف اثرهای غیرخطی و خودکاتالیزی در سنتز آلی نامتقارن اهدا شد. کار آنها به حل یکی از معماهای قدیمی شیمی کمک کرد: چرا در طبیعت، از میان دو شکل آینه ای یک مولکول، معمولا یکی بر دیگری غلبه دارد؟ برای فهم موضوع، مولکول ها را می توان مانند دست راست و دست چپ تصور کرد. دست راست و چپ از نظر اجزای سازنده یکسان اند، اما تصویر آینه ای یکدیگرند و نمی توان آنها را کاملا بر هم منطبق کرد. بعضی مولکول ها نیز چنین ویژگی ای دارند که به آن «کایرالیته» یا دست سانی گفته می شود. جالب اینجاست که موجودات زنده اغلب فقط یکی از این دو شکل را به کار می برند. برای مثال، مولکول کاروون دو شکل آینه ای دارد که بوی متفاوتی ایجاد می کنند: یکی بویی شبیه نعناع و دیگری بویی شبیه زیره دارد. این مثال نشان می دهد که تفاوت بسیار ظریف در آرایش اتم ها می تواند پیامدهای کاملا متفاوتی ایجاد کند. کاگان در دهه ۱۹۸۰ نشان داد چگونه می توان در واکنش های شیمیایی تولید یکی از این دو شکل را به طور انتخابی افزایش داد. سوآی بعدا پدیده شگفت انگیز «خودکاتالیزی» را نشان داد؛ یعنی محصول یک واکنش می تواند به پیشبرد همان واکنش و تولید بیشتر مولکول های مشابه کمک کند. در نتیجه، یک برتری بسیار کوچک می تواند تقویت شود و به غلبه تقریبا کامل یک شکل آینه ای بینجامد. اهمیت این پژوهش فقط نظری نیست؛ کنترل شکل مولکول ها برای ساخت داروها اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا دو شکل آینه ای یک ماده ممکن است در بدن رفتارهای متفاوتی داشته باشند.