آشنایی با پارافیلیا و اختلالات پارافیلیک

1) مقدمه
رفتار و تمایلات جنسی انسان از نظر شدت، موضوع، ترجیحات و شیوه ابراز تنوع قابل توجهی دارد. در روان شناسی و روان پزشکی، برخی از الگوهای غیرمعمول برانگیختگی یا خیال پردازی جنسی تحت عنوان پارافیلیا (Paraphilia) بررسی می شوند. با این حال، وجود یک علاقه یا خیال جنسی غیرمعمول به تنهایی به معنای ابتلا به اختلال روانی نیست. زمانی که یک الگوی پارافیلیک موجب ناراحتی یا اختلال قابل توجه در عملکرد فرد شود، یا با آسیب، اجبار، عدم رضایت یا نقض حقوق دیگران همراه باشد، از اصطلاح اختلال پارافیلیک (Paraphilic Disorder) استفاده می شود.

۲) تعریف پارافیلیا
پارافیلیا به الگوی پایدار و قابل توجهی از برانگیختگی جنسی گفته می شود که در آن موضوع یا موقعیت برانگیزاننده با الگوهای رایج متفاوت است. این الگو می تواند شامل تمرکز بر اشیاء، موقعیت ها، افراد خاص یا شیوه های خاص تعامل جنسی باشد.

نکته مهم در ارزیابی بالینی این است که روان شناس نباید صرفا بر اساس «غیرمعمول بودن» یک علاقه جنسی، آن را اختلال تلقی کند. راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی چاپ پنجم ویرایش شده (DSM-5-TR) میان پارافیلیا و اختلال پارافیلیک تمایز قائل می شود و تشخیص را به شرایط مشخصی وابسته می کند.

این تمایز از نظر بالینی اهمیت زیادی دارد. یک فرد ممکن است دارای یک علاقه یا خیال جنسی غیرمعمول باشد، اما این موضوع الزاما به معنای بیماری روانی نیست.

زمانی که این الگو:

1.  باعث ناراحتی یا اختلال قابل توجه در زندگی فرد شود؛ 
2.  عملکرد اجتماعی، شغلی یا بین فردی او را مختل کند؛
3.  شامل آسیب، اجبار یا رفتار جنسی بدون رضایت دیگران باشد؛
4. یا شخصی زیر سن قانونی در مواردی ۱۶ و در مواردی دیگر ۱۸ سال باشد.

اهمیت بالینی پیدا می کند.

در برخی اختلالات پارافیلیک، رضایت طرف مقابل یکی از عوامل اصلی در افتراق علاقه جنسی از رفتار آسیب زا و اختلال محسوب می شود.

حال در کنار هم به اختلالات پارافیلیک می پردازیم:

۲–۱) عورت نمایی یا نمایشگری جنسی (Exhibitionistic Disorder)
در این اختلال، فرد از نشان دادن اندام تناسلی خود به فردی که انتظار یا رضایت دریافت چنین رفتاری را ندارد، دچار برانگیختگی جنسی می شود. عنصر مهم در تشخیص، عدم رضایت فرد مقابل است.

۲–۲) مالش دوستی (Frotteuristic Disorder)

در این اختلال، فرد از لمس یا مالیدن بدن خود به فردی که رضایت نداده است، برانگیختگی جنسی پیدا می کند. این رفتار معمولا در فضاهای عمومی و در تعامل با افراد ناآگاه مشاهده می شود.

۳–۲) مشاهده گری (Voyeuristic Disorder)

ز مشاهده فرد دیگری در وضعیت برهنه، در حال تعویض لباس یا فعالیت جنسی، بدون اطلاع یا رضایت او، برانگیختگی جنسی پیدا می کند.
عنصر مهم در اینجا فقدان رضایت و آگاهی فرد مشاهده شونده است.

۴–۲) پدوفیلیک (Pedophilic Disorder)

این اختلال به الگوی پایدار برانگیختگی جنسی مرتبط با کودکان نابالغ اشاره دارد.
از نظر بالینی و حفاظتی، این حوزه اهمیت بسیار بالایی دارد؛ زیرا کودک از نظر رشدی و قانونی در موقعیتی نیست که بتواند برای فعالیت جنسی رضایت معتبر ارائه کند.
بنابراین رفتار جنسی با کودک مسئله ای جدی از نظر سلامت روان، حفاظت از کودک و قانون است.

۵–۲) آزارخواهی (Sexual Masochism Disorde)

در این اختلال، برانگیختگی جنسی با تجربه تحقیر، رنج، محدودیت یا آسیب ارتباط پیدا می کند و این الگو به سطحی می رسد که معیارهای اختلال را برآورده می کند.
نکته مهم این است که وجود علاقه یا خیال مرتبط با مازوخیسم به تنهایی برای تشخیص اختلال کافی نیست.

۶–۲) آزارگری (Sexual Sadism Disorder)

در این اختلال، برانگیختگی جنسی با ایجاد رنج، تحقیر یا آسیب روانی یا جسمی در فرد دیگر ارتباط دارد.
در صورتی که این رفتار بدون رضایت فرد مقابل باشد، مسئله از نظر بالینی و اخلاقی اهمیت بسیار بیشتری پیدا می کند.

۷–۲) مبدل پوشی (Transvestic Disorder)

این اختلال به الگوی برانگیختگی جنسی مرتبط با پوشیدن لباس هایی که معمولا با جنس دیگر مرتبط تلقی می شوند، اشاره دارد.

فرد ممکن است گاهی یا حتی به طور منظم لباس هایی را بپوشد که در فرهنگ او متعلق به جنس دیگری محسوب می شوند، بدون اینکه دچار اختلال باشد.
تشخیص مبدل پوشی زمانی مطرح می شود که این الگوی برانگیختگی جنسی با ناراحتی یا اختلال قابل توجه در زندگی فرد همراه باشد، یا پیامدهای بالینی قابل توجه ایجاد کند.

۸–۲) اختلال فتیشیستی (Fetishistic Disorder)

در این اختلال، برانگیختگی جنسی به صورت پایدار و قابل توجه با اشیای بی جان یا تمرکز بر بخش های غیرتناسلی بدن ارتباط دارد.
باز هم باید میان وجود یک ترجیح یا علاقه و وجود اختلال تفاوت گذاشت.

۹–۲) سایر اختلالات پارافیلیک

این تشخیص زمانی استفاده می شود که متخصص تشخیص دهد فرد دارای یک الگوی پارافیلیک از نظر بالینی قابل توجه است، اما این الگو در یکی از اختلالات پارافیلیک مشخص شده قرار نمی گیرد.

مانند:

1. حیوان خواهی (Zoophilia)
2. مدفوع خواهی (Coprophilia)
3. مرده خواهی (Necrophilia)
4. درخت دوستی (arborphilia)
5.  مجرم دوستی (Hybristophilia)

۳) جمع بندی
اختلالات و رفتارهای جنسی مجموعه ای متنوع از مسائل مربوط به میل، برانگیختگی، عملکرد و رفتار جنسی هستند. در بررسی علمی این موضوع باید میان اختلاف در ترجیحات جنسی و اختلال روان شناختی تفاوت قائل شد؛ صرفا متفاوت بودن یک ترجیح جنسی به معنی وجود اختلال نیست. تشخیص اختلال زمانی مطرح می شود که رفتار یا الگوی ذهنی موجب رنج و اختلال قابل توجه در عملکرد فرد شود یا با آسیب، اجبار و نقض حقوق دیگران همراه باشد. شناخت دقیق، ارزیابی تخصصی و درمان مبتنی بر شواهد می تواند به کاهش آسیب و بهبود سلامت روان و روابط فرد کمک کند.