مدیریت سرمایه در گردش و نقش چرخه تبدیل وجه نقد در سودآوری بنگاه

مدیریت سرمایه در گردش یکی از مهم ترین بخش های مدیریت مالی است که تاثیر مستقیمی بر نقدینگی، سودآوری و تداوم فعالیت بنگاه دارد. سرمایه در گردش خالص از تفاوت دارایی های جاری و بدهی های جاری به دست می آید، اما اهمیت آن بسیار فراتر از یک مانده ترازنامه ای است. وجه نقد در یک شرکت تولیدی یا بازرگانی ابتدا برای خرید مواد اولیه، کالا و خدمات مصرف می شود، سپس در موجودی کالا و فروش های اعتباری درگیر می شود و سرانجام با وصول مطالبات دوباره به وجه نقد تبدیل می گردد. هرچه این مسیر طولانی تر باشد، نیاز شرکت به منابع مالی کوتاه مدت بیشتر خواهد شد و حساسیت آن در برابر افزایش نرخ تامین مالی، تورم، تاخیر مشتریان و تغییرات بازار افزایش می یابد.

یکی از شاخص های مهم برای ارزیابی کارایی سرمایه در گردش، چرخه تبدیل وجه نقد است. این چرخه از مجموع دوره نگهداری موجودی کالا و دوره وصول مطالبات، پس از کسر دوره پرداخت بدهی های تجاری، محاسبه می شود. این شاخص نشان می دهد چند روز میان پرداخت وجه برای خرید نهاده های عملیاتی و دریافت وجه حاصل از فروش فاصله وجود دارد. چرخه طولانی معمولا بیانگر آن است که منابع شرکت برای مدت بیشتری در عملیات درگیر شده اند. در مقابل، چرخه کوتاه می تواند نشانه فروش سریع، وصول مناسب مطالبات یا استفاده موثر از اعتبار تامین کنندگان باشد. البته عدد این چرخه باید متناسب با نوع صنعت، فصل فعالیت، شرایط بازار و سیاست فروش شرکت تفسیر شود.

پژوهش های مالی نشان داده اند که کاهش منطقی دوره وصول مطالبات و دوره نگهداری موجودی می تواند با افزایش سودآوری همراه باشد. هنگامی که موجودی مازاد کاهش پیدا می کند و مطالبات در زمان کوتاه تری وصول می شوند، منابع مالی آزادشده می توانند برای پرداخت بدهی ها، کاهش هزینه تامین مالی یا سرمایه گذاری در فرصت های جدید استفاده شوند. بااین حال کوتاه کردن چرخه تبدیل وجه نقد نباید به هدفی مطلق و مکانیکی تبدیل شود. نگهداری بسیار اندک موجودی ممکن است موجب توقف تولید، تاخیر در تحویل سفارش، خرید اضطراری با قیمت بالاتر و از دست رفتن مشتریان شود. سخت گیری بیش از اندازه در فروش اعتباری نیز می تواند فروش و سهم بازار شرکت را کاهش دهد.

در بخش حساب های پرداختنی نیز طولانی کردن دوره پرداخت همیشه تصمیم مناسبی نیست. استفاده کامل از مهلت اعتبار تامین کنندگان می تواند فشار نقدینگی را کاهش دهد، اما تاخیر غیرمتعارف در پرداخت ممکن است اعتبار تجاری شرکت را از بین ببرد، موجب قطع همکاری تامین کنندگان شود یا شرکت را از تخفیف های نقدی محروم کند. بنابراین مدیر مالی باید میان حفظ وجه نقد و تداوم رابطه با تامین کنندگان تعادل برقرار کند.

هدف اصلی مدیریت مالی باید دستیابی به سطح بهینه سرمایه در گردش باشد؛ سطحی که در آن هم ریسک کمبود نقدینگی کنترل شود و هم منابع بیش از اندازه در موجودی، مطالبات و سایر دارایی های جاری راکد نمانند. در سیاست محافظه کارانه، شرکت مقدار بیشتری وجه نقد و موجودی نگهداری می کند و از منابع مالی بلندمدت بیشتری استفاده می نماید. این سیاست ریسک عملیات را کاهش می دهد، اما ممکن است بازده دارایی را پایین بیاورد. در سیاست جسورانه، سطح دارایی های جاری محدودتر و اتکا به منابع کوتاه مدت بیشتر است. این رویکرد می تواند بازده بالقوه را افزایش دهد، ولی احتمال مواجهه با کسری نقدینگی را نیز بیشتر می کند.

بهبود سرمایه در گردش به همکاری واحدهای مختلف نیاز دارد. واحد فروش باید مشتریان را بر اساس ریسک اعتباری طبقه بندی و سقف و دوره اعتبار را متناسب با سابقه پرداخت آنان تعیین کند. واحد مالی باید گزارش سنی مطالبات را به طور مستمر بررسی کرده و مطالبات سررسیدگذشته را پیگیری نماید. واحد تدارکات و انبار نیز باید نقطه سفارش، ذخیره اطمینان و میزان گردش هر قلم را کنترل کنند تا موجودی راکد یا کمبود کالا ایجاد نشود. تصمیم هایی مانند خرید حجمی برای دریافت تخفیف، اگر بدون توجه به هزینه نگهداری و خواب سرمایه اتخاذ شوند، ممکن است در ظاهر اقتصادی اما در مجموع زیان آور باشند.

بودجه نقدی غلتان و پیش بینی منظم وصول ها و پرداخت ها، مدیریت سرمایه در گردش را از یک واکنش روزمره به فرایندی آینده نگر تبدیل می کند. شرکت باید سناریوهای خوش بینانه، عادی و بدبینانه را برای فروش، وصول مطالبات، خرید و پرداخت بدهی ها بررسی کند. در محیط های تورمی، اتکا به ارقام اسمی و نسبت های مالی بدون توجه به قدرت خرید پول، هزینه جایگزینی موجودی و کیفیت مطالبات می تواند گمراه کننده باشد. برای مثال، موجودی راکد یا مطالبه مشکوک الوصول ممکن است در محاسبه نسبت جاری منظور شود، اما در عمل توان پرداخت بدهی ایجاد نمی کند.

مدیریت اثربخش سرمایه در گردش زمانی شکل می گیرد که شرکت برای دوره وصول مطالبات، گردش موجودی و پرداخت بدهی ها اهداف مشخصی تعیین کند، انحراف ها را به موقع شناسایی نماید و هزینه و منفعت هر سیاست را بسنجد. چنین رویکردی علاوه بر حفظ نقدینگی، موجب کاهش هزینه های مالی، تقویت اعتبار تجاری، جلوگیری از توقف عملیات و ایجاد سودآوری پایدار خواهد شد.