عنوان اقدام پژوهی چگونه توانستم عادت ناخن جویدن یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش داده و به ترک این عادت کمک کنم؟

عنوان اقدام پژوهی

چگونه توانستم عادت ناخن جویدن یکی از دانشپذیران هنرستان رنانسی را کاهش داده و به ترک این عادت کمک کنم؟

نویسنده :دکتر محمد قلیجایی :پژوهشگر ونویسنده مقالات بین رشته ای 

سال : آذرماه 1404

چکیده

ناخن جویدن یکی از رفتارهای تکراری رایج در دوران کودکی و نوجوانی است که می تواند علاوه بر آسیب به ظاهر و ساختار ناخن، موجب زخم اطراف ناخن و افزایش احتمال عفونت شود. همچنین در برخی افراد، این رفتار در شرایطی مانند استرس، اضطراب، بی حوصلگی و تمرکز زیاد تشدید می شود. متخصصان پوست نیز شناسایی محرک ها و جایگزین کردن رفتار مناسب، مانند مشغول کردن دست ها، را از راهکارهای مفید برای کاهش ناخن جویدن می دانند.

در این اقدام پژوهی، مشکل ناخن جویدن یکی از دانش آموزان هنرستان رنانسی مورد بررسی قرار گرفت. پس از مشاهده رفتار و گفت وگو با دانش آموز، مشخص شد که ناخن جویدن بیشتر در زمان های استرس، بیکاری، مطالعه و تمرکز اتفاق می افتد. برای حل مشکل، از روش وارونه سازی عادت (HRT) شامل افزایش آگاهی نسبت به رفتار، شناسایی موقعیت های محرک، ایجاد پاسخ رقابتی و تقویت رفتار مطلوب استفاده شد. همچنین از یک جدول ثبت روزانه، کوتاه نگه داشتن ناخن ها، استفاده از وسیله ای برای مشغول نگه داشتن دست و تشویق و تقویت مثبت استفاده گردید.

هدف این اقدام، کاهش قابل اندازه گیری دفعات ناخن جویدن و افزایش توانایی دانش آموز در کنترل این رفتار بود.

کلیدواژه ها: اقدام پژوهی، ناخن جویدن، اونیکوفاژی، نوجوان، اصلاح رفتار، وارونه سازی عادت، تقویت مثبت.

۱. مقدمه

مدرسه و هنرستان علاوه بر آموزش مهارت های علمی و حرفه ای، محیط مهمی برای شکل گیری و اصلاح عادت های رفتاری دانش آموزان است. برخی رفتارهای به ظاهر ساده، در صورت تکرار زیاد می توانند به عادت پایدار تبدیل شوند.

یکی از این رفتارها ناخن جویدن (Onychophagia) است. ناخن جویدن معمولا از دوران کودکی آغاز می شود و ممکن است تا نوجوانی و بزرگسالی ادامه پیدا کند. این رفتار می تواند موجب آسیب به ناخن و پوست اطراف آن و در مواردی عفونت شود.

در پژوهش های رفتاری، روش Habit Reversal Training (HRT) یکی از روش های مورد توجه برای درمان ناخن جویدن است. این روش به فرد کمک می کند ابتدا رفتار خودکار را شناسایی کند و سپس در زمان ایجاد میل به ناخن جویدن، یک رفتار جایگزین و ناسازگار با ناخن جویدن انجام دهد.

با توجه به مشاهده عادت ناخن جویدن در یکی از دانش آموزان هنرستان رنانسی، تصمیم گرفته شد با استفاده از یک برنامه ساده، عملی و متناسب با محیط مدرسه، این رفتار کاهش داده شود.

۲. بیان مسئله

در جریان فعالیت های آموزشی، متوجه شدم یکی از دانش آموزان هنرستان رنانسی به صورت مکرر ناخن های خود را می جود. این رفتار در بعضی موقعیت ها، به خصوص هنگام تمرکز، انتظار، نگرانی یا بی حوصلگی، بیشتر مشاهده می شد.

ادامه این رفتار علاوه بر آسیب به ناخن ها، می توانست باعث زخم شدن پوست اطراف ناخن و ایجاد مشکلات بهداشتی شود. از طرف دیگر، تذکر مستقیم و مکرر مانند «ناخنت را نجو» تاثیر پایدار نداشت و گاهی باعث ناراحتی دانش آموز می شد.

بنابراین این سوال برای من مطرح شد:

چگونه می توانم با استفاده از روش های ساده اصلاح رفتار و همکاری خود دانش آموز، عادت ناخن جویدن او را کاهش داده و به ترک این رفتار کمک کنم؟

۳. اهمیت و ضرورت اقدام

اهمیت این اقدام از چند جهت قابل توجه است:

1. کاهش آسیب به ناخن و پوست اطراف آن.
2. کاهش احتمال عفونت ناشی از آسیب پوستی.
3. افزایش آگاهی دانش آموز نسبت به رفتارهای خودکار.
4. افزایش توانایی کنترل رفتار.
5. ایجاد یک رفتار جایگزین سالم.
6. افزایش اعتمادبه نفس دانش آموز.
7. ارائه یک تجربه عملی از اصلاح رفتار در محیط هنرستان.

متخصصان پوست نیز توصیه می کنند که فرد محرک های ناخن جویدن را شناسایی کرده و به جای آن، فعالیت دیگری مانند استفاده از توپ استرس یا وسیله ای برای مشغول کردن دست انجام دهد.

۴. اهداف پژوهشهدف کلی

کاهش و در صورت امکان ترک عادت ناخن جویدن در دانش آموز مورد مطالعه از طریق مداخله رفتاری و آموزش وارونه سازی عادت.

اهداف اختصاصی

• افزایش آگاهی دانش آموز نسبت به زمان و علت ناخن جویدن.
• شناسایی موقعیت های محرک.
• کاهش تدریجی تعداد دفعات ناخن جویدن.
• آموزش یک رفتار جایگزین.
• افزایش مدت زمان بدون ناخن جویدن.
• تقویت رفتارهای مطلوب.
• بهبود وضعیت ظاهری ناخن ها.

۵. سوال اقدام پژوهی

چگونه توانستم با استفاده از آموزش وارونه سازی عادت، رفتار جایگزین، ثبت روزانه و تقویت مثبت، عادت ناخن جویدن یکی از دانش آموزان هنرستان رنانسی را کاهش دهم؟

۶. روش جمع آوری اطلاعات

برای شناخت دقیق تر مشکل از روش های زیر استفاده شد:

الف) مشاهده مستقیم

رفتار دانش آموز در موقعیت های مختلف آموزشی مشاهده و زمان هایی که احتمال ناخن جویدن بیشتر بود ثبت شد.

ب) گفت وگوی فردی با دانش آموز

بدون سرزنش و ایجاد احساس خجالت، درباره زمان ها و شرایطی که دانش آموز بیشتر ناخن می جود گفت وگو شد.

ج) ثبت تعداد دفعات

از دانش آموز خواسته شد در صورت امکان دفعات ناخن جویدن را در طول روز ثبت کند.

د) بررسی وضعیت ناخن ها

ظاهر ناخن و پوست اطراف آن در ابتدای اقدام و در مراحل بعدی بررسی و ثبت شد.

۷. تشخیص اولیه مشکل

پس از مشاهده و گفت وگو مشخص شد که رفتار ناخن جویدن در برخی موقعیت های مشخص بیشتر اتفاق می افتد.

محرک های احتمالی شامل:

• استرس و نگرانی
• بی حوصلگی
• انتظار
• تمرکز هنگام مطالعه
• مشغول نبودن دست ها
• انجام فعالیت های یکنواخت

بودند.

نکته مهم این بود که هدف اقدام پژوهی سرزنش دانش آموز یا ایجاد احساس گناه نبود؛ بلکه هدف، افزایش آگاهی و ایجاد توانایی کنترل رفتار بود.

۸. راه حل پیشنهادی

با توجه به یافته های اولیه، برنامه مداخله ای بر اساس اصول وارونه سازی عادت (HRT) طراحی شد.

پژوهش گانیزاده و همکاران روی ۹۱ کودک و نوجوان مبتلا به ناخن جویدن نشان داد که HRT نسبت به گروه انتظار در افزایش طول ناخن موثر بود و در پیگیری طولانی تر نیز اثر مطلوبی داشت.

برنامه شامل چهار مرحله اصلی بود:

مرحله اول: افزایش آگاهی

به دانش آموز آموزش داده شد که قبل از ناخن جویدن، وضعیت دست، انگشت و دهان خود را متوجه شود.

از او خواسته شد هرگاه متوجه شد دستش به سمت دهان می رود، ابتدا مکث کند.

مرحله دوم: شناسایی محرک

دانش آموز در جدول روزانه مشخص می کرد:

• چه زمانی ناخن می جود؟
• کجا بوده است؟
• چه احساسی داشته است؟
• قبل از آن چه اتفاقی افتاده است؟

مرحله سوم: ایجاد رفتار جایگزین

هنگام ایجاد میل به ناخن جویدن، دانش آموز یکی از رفتارهای جایگزین زیر را انجام می داد:

• گرفتن توپ استرس
• فشردن آرام کف دست ها به یکدیگر
• گرفتن یک وسیله کوچک در دست
• قرار دادن دست ها روی میز
• انجام چند حرکت آرام انگشتان

اصل مهم این بود که رفتار جایگزین باید با ناخن جویدن ناسازگار باشد.

مرحله چهارم: تقویت مثبت

هر روز یا هر دوره ای که دانش آموز موفق می شد تعداد دفعات ناخن جویدن را کاهش دهد، مورد تشویق قرار می گرفت.

از تنبیه، تمسخر یا تذکر تحقیرآمیز استفاده نشد.

۹. برنامه اجرایی پیشنهادیهفتهفعالیتهفته اولمشاهده، ثبت خط پایه و شناسایی محرک هاهفته دومآموزش آگاهی از رفتار و شناسایی لحظه شروع ناخن جویدنهفته سومآموزش رفتار جایگزین و استفاده از وسیله مشغول کننده دستهفته چهارمتقویت مثبت و کاهش تدریجی دفعات ناخن جویدنهفته پنجمتمرین کنترل رفتار در موقعیت های پرخطرهفته ششمتثبیت رفتار جدید و ارزیابی نتیجه

۱۰. نمونه فرم ثبت روزانهروزتعداد دفعات ناخن جویدنموقعیت محرکرفتار جایگزینموفقیت در کنترلشنبه...کلاستوپ استرس...یکشنبه...مطالعهفشردن دست ها...دوشنبه...استرسگرفتن وسیله در دست...سه شنبه...بی حوصلگیحرکت انگشتان...چهارشنبه...انتظاردست ها روی میز...

توجه: اعداد واقعی باید بر اساس ثبت واقعی دانش آموز وارد شوند و نباید در گزارش نهایی به صورت فرضی نوشته شوند.

۱۱. معیار ارزیابی موفقیت

برای اینکه نتیجه اقدام پژوهی قابل اندازه گیری باشد، از سه شاخص استفاده شد:

شاخص اول: تعداد دفعات ناخن جویدن

تعداد دفعات روزانه قبل و بعد از مداخله مقایسه می شود.

شاخص دوم: طول و وضعیت ناخن

وضعیت ظاهری ناخن ها در ابتدا و پایان اقدام مقایسه می شود.

شاخص سوم: توانایی استفاده از رفتار جایگزین

بررسی می شود که دانش آموز هنگام احساس میل به ناخن جویدن تا چه اندازه می تواند از رفتار جایگزین استفاده کند.

۱۲. نتایج مورد انتظار

انتظار می رود اجرای منظم این برنامه موجب:

• کاهش تعداد دفعات ناخن جویدن؛
• افزایش طول ناخن ها؛
• کاهش آسیب پوست اطراف ناخن؛
• افزایش آگاهی دانش آموز نسبت به محرک های رفتاری؛
• افزایش توانایی کنترل رفتار؛
• و تثبیت یک رفتار جایگزین سالم

شود.

در پژوهش انجام شده توسط گانیزاده و همکاران، هم HRT و هم آموزش دستکاری اشیا موجب بهبود طول ناخن شدند، اما HRT در پیگیری طولانی تر عملکرد بهتری داشت.

۱۳. نتیجه گیری

ناخن جویدن را نباید صرفا یک «عادت بد» دانست که با تذکر و سرزنش برطرف شود. این رفتار می تواند تا حدی خودکار باشد و در شرایطی مانند استرس، بی حوصلگی یا تمرکز افزایش پیدا کند.

در این اقدام پژوهی تلاش شد به جای برخورد مستقیم و تنبیهی، دانش آموز ابتدا نسبت به رفتار خود آگاه شود، سپس محرک های آن را شناسایی کند و در نهایت رفتاری جایگزین برای لحظه ایجاد میل به ناخن جویدن بیاموزد.

شواهد پژوهشی موجود، به خصوص مطالعه تصادفی روی کودکان و نوجوانان، از اثربخشی روش وارونه سازی عادت برای کاهش ناخن جویدن حمایت می کند.

بنابراین می توان نتیجه گرفت که ترکیب آگاهی، شناسایی محرک، پاسخ رقابتی، ثبت رفتار و تقویت مثبت می تواند یک روش عملی و کم هزینه برای کمک به دانش آموز مبتلا به ناخن جویدن در محیط هنرستان باشد.

البته اگر ناخن جویدن شدید، غیرقابل کنترل، همراه با آسیب قابل توجه یا همراه با سایر مشکلات رفتاری و هیجانی باشد، بهتر است دانش آموز برای ارزیابی تخصصی به روان شناس یا پزشک ارجاع شود.

۱۴. پیشنهادها

1. استفاده از این روش برای سایر عادت های تکراری مشابه نیز بررسی شود.
2. خانواده در برنامه، بدون سرزنش دانش آموز، همکاری کند.
3. معلم از تذکرهای مکرر و تحقیرآمیز خودداری کند.
4. موفقیت های کوچک دانش آموز مورد تشویق قرار گیرد.
5. دانش آموز به جای تلاش برای «یکباره ترک کردن»، ابتدا کاهش تدریجی رفتار را هدف قرار دهد.
6. در صورت وجود اضطراب یا مشکلات هیجانی قابل توجه، ارزیابی روان شناختی انجام شود.
7. پیگیری یک تا سه ماه پس از پایان برنامه انجام شود تا احتمال بازگشت رفتار مشخص شود.

۱۵. منابع

منابع انگلیسی

1. Ghanizadeh, A., Bazrafshan, A., Firoozabadi, A., & Dehbozorgi, G. (2013). Habit Reversal versus Object Manipulation Training for Treating Nail Biting: A Randomized Controlled Clinical Trial. Iranian Journal of Psychiatry, 8(2), 61–67.
2. Horne, D. J. de L., & Wilkinson, J. (1980). Habit reversal treatment for fingernail biting. Behaviour Research and Therapy, 18(4), 287–291. https://doi.org/10.1016/0005-7967(80)90087-X
3. Azrin, N. H., Nunn, R. G., & Frantz, S. E. (1980). Habit reversal treatment for fingernail biting: A controlled experiment. [مطالعات اولیه در زمینه وارونه سازی عادت و رفتارهای تکراری].
4. American Academy of Dermatology Association. (2024). How to stop biting your nails. American Academy of Dermatology.
5. Moritz, S., Treszl, A., & Rufer, M. (2011). A randomized controlled trial of a novel self-help technique for impulse control disorders: A study on nail-biting. Behavior Modification, 35(5), 468–485.
6. Perez-Stable, C. T., Seelig, C. N., Ofori, K. A., Nguyen, M. B., Hu, A. Y., & Jafferany, M. (2026). Onychophagia: A Comprehensive Systematic Review of Prevalence and Treatment Modalities. Journal of Cutaneous Medicine and Surgery, 30(4), 428–429.