اقدام پژوهشی برطرف کردن عدم اعتمادبه نفس یکی از دانش پذیران آموزشگاه هنرستان رناسی

اقدام پژوهی برای برطرف کردن اعتماد به نفس یکی از دانش پذیران آموزشگاه هنرستان رناسی

عنوان پژوهش

چگونه توانستم استرس و اضطراب یکی از دانش پذیران آموزشگاه هنرستان رناسی را کاهش داده و اعتمادبه نفس و مشارکت آموزشی او را افزایش دهم؟

تهیه کننده:

دکتر محمد قلیجایی ، پژوهشگر مستقل و نویسنده ، دکترای مهندسی شیمی علوم دارویی، دانشجوی former مهندسی پلیمرهای پزشکی. پژوهشگر روان شناختی ومقالات بین رشته ای علوم اعصاب ،بیوانفورماتیک

محل اجرای پژوهش:

آموزشگاه هنرستان رناسی
سال :1403

چکیده

استرس و اضطراب از عواملی هستند که می توانند بر تمرکز، یادگیری، مشارکت در کلاس و عملکرد آموزشی دانش پذیران تاثیر منفی بگذارند. اضطراب در دوره نوجوانی اهمیت ویژه ای دارد و می تواند با مشکلات تحصیلی و اجتماعی همراه باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت محیط های حمایتی مدرسه و آموزش مهارت های مقابله ای و اجتماعی هیجانی برای نوجوانان تاکید کرده است.

در جریان فعالیت آموزشی در آموزشگاه هنرستان رناسی متوجه شدم یکی از دانش پذیران که در این پژوهش با نام مستعار «دانش پذیر الف» معرفی می شود، هنگام حضور در کلاس، پاسخ گویی به پرسش ها، انجام تکالیف و به خصوص ارزیابی های آموزشی دچار استرس و اضطراب می شود.

برای شناسایی دقیق تر مشکل، از مشاهده مستقیم، گفت وگوی فردی، بررسی عملکرد آموزشی و ارزیابی اولیه استفاده کردم. پس از تحلیل اطلاعات، راهکارهایی شامل ایجاد محیط آموزشی امن، تقویت مثبت، آموزش تنفس آرام، اصلاح افکار منفی، تقسیم فعالیت های دشوار به مراحل کوچک، افزایش تدریجی مشارکت و کاهش فشار ناشی از ارزیابی اجرا شد.

پس از اجرای برنامه، نشانه های اضطراب کاهش یافت، مشارکت دانش پذیر در فعالیت های آموزشی افزایش پیدا کرد و اعتمادبه نفس وی بهبود یافت.

کلیدواژه ها: اقدام پژوهی، استرس، اضطراب، دانش پذیر، هنرستان، آموزشگاه، اعتمادبه نفس، یادگیری.

---

۱. مقدمه

یکی از مهم ترین عوامل موثر بر یادگیری، برخورداری دانش پذیر از آرامش روانی و احساس امنیت در محیط آموزشی است. دانش پذیری که دائما نگران اشتباه کردن، قضاوت شدن یا نتیجه آزمون باشد، ممکن است نتواند توانایی واقعی خود را نشان دهد.

اضطراب در کودکان و نوجوانان شایع است و می تواند بر فعالیت های مدرسه و روابط اجتماعی تاثیر بگذارد. سازمان جهانی بهداشت گزارش می کند که اختلالات اضطرابی از مشکلات مهم سلامت روان در نوجوانان هستند و می توانند بر فعالیت های مدرسه و عملکرد تحصیلی اثر بگذارند.

به همین دلیل، مربی و مدرس می تواند با ایجاد محیطی حمایتگر و آموزش مهارت های مناسب، در پیشگیری و کاهش مشکلات اضطرابی نقش داشته باشد. مدارس و مراکز آموزشی نیز فرصت مناسبی برای شناسایی مشکلات هیجانی و حمایت از دانش آموزان و دانش پذیران فراهم می کنند.

---

۲. بیان مسئله

در جریان تدریس در آموزشگاه هنرستان رناسی، متوجه شدم یکی از دانش پذیران که او را «الف» می نامم، نسبت به سایر دانش پذیران اضطراب بیشتری در موقعیت های آموزشی نشان می دهد.

رفتارهای مشاهده شده عبارت بودند از:

- نگرانی قبل از شروع فعالیت آموزشی؛
- ترس از پاسخ دادن به سوال؛
- نگرانی از اشتباه کردن؛
- کاهش تمرکز؛
- مکث طولانی هنگام پاسخ گویی؛
- اجتناب از مشارکت در کلاس؛
- نگرانی هنگام ارزیابی؛
- کاهش اعتمادبه نفس؛
- بیان جملاتی مانند «نمی توانم» یا «حتما اشتباه می کنم».

با توجه به تکرار این رفتارها، این سوال برای من مطرح شد:

«چگونه می توانم با استفاده از روش های آموزشی و روان شناختی ساده و مناسب محیط آموزشگاه، استرس و اضطراب دانش پذیر الف را کاهش داده و اعتمادبه نفس و مشارکت او را افزایش دهم؟»

---

۳. اهمیت و ضرورت پژوهش

اگر اضطراب دانش پذیر نادیده گرفته شود، ممکن است به کاهش مشارکت، افت عملکرد آموزشی، اجتناب از فعالیت های کلاسی و کاهش اعتمادبه نفس منجر شود.

پژوهش های انجام شده درباره مداخلات مدرسه محور نشان داده اند که برنامه های هدفمند برای کودکان و نوجوانان دارای علائم اضطراب می توانند کاهش قابل اندازه گیری در علائم اضطرابی ایجاد کنند. یک مرور و فراتحلیل از ۲۰ مطالعه با بیش از ۲۰۰۰ شرکت کننده، اثر مثبت هرچند کوچک مداخلات مدرسه محور را گزارش کرده است.

بنابراین تصمیم گرفتم به جای برخورد صرفا آموزشی با مشکل، عوامل اضطراب را شناسایی کرده و با استفاده از مجموعه ای از روش های ساده و کم خطر، شرایط مناسب تری برای یادگیری دانش پذیر فراهم کنم.

---

۴. اهداف پژوهش

هدف کلی

کاهش استرس و اضطراب دانش پذیر الف و افزایش اعتمادبه نفس، تمرکز و مشارکت او در فعالیت های آموزشی.

اهداف جزئی

۱. شناسایی عوامل ایجادکننده اضطراب.

۲. کاهش ترس از اشتباه کردن.

۳. افزایش اعتمادبه نفس.

۴. افزایش مشارکت در کلاس.

۵. بهبود تمرکز.

۶. آموزش روش های ساده کنترل استرس.

۷. کاهش اضطراب هنگام ارزیابی و آزمون.

۸. ایجاد نگرش مثبت تر نسبت به یادگیری.

---

۵. روش گردآوری اطلاعات

برای شناخت بهتر مسئله از چند روش استفاده کردم.

الف) مشاهده

رفتار دانش پذیر را در چند جلسه آموزشی مشاهده و مواردی مانند میزان مشارکت، تمرکز، پاسخ گویی و واکنش او هنگام ارزیابی ثبت کردم.

ب) گفت وگوی فردی

در محیطی آرام و بدون حضور سایر دانش پذیران با وی گفت وگو کردم و درباره نگرانی هایش سوال کردم.

ج) بررسی عملکرد آموزشی

عملکرد دانش پذیر در تکالیف، فعالیت های کلاسی و ارزیابی های آموزشی بررسی شد.

د) ارزیابی اولیه

برای مقایسه وضعیت قبل و بعد از اجرای مداخله، از یک ابزار معتبر سنجش علائم اضطراب و استرس، متناسب با سن دانش پذیر، استفاده شد.

تاکید می کنم که چنین ابزارهایی برای غربالگری و ارزیابی هستند و تشخیص اختلال اضطرابی باید توسط متخصص واجد صلاحیت انجام شود.

---

۶. یافته های اولیه

پس از جمع آوری اطلاعات، مشخص شد مهم ترین عوامل مرتبط با اضطراب دانش پذیر عبارت بودند از:

- ترس از اشتباه؛
- نگرانی از قضاوت دیگران؛
- اعتمادبه نفس پایین؛
- نگرانی درباره نتیجه ارزیابی؛
- تصور منفی درباره توانایی های خود؛
- دشوار دیدن بعضی فعالیت های آموزشی؛
- نداشتن مهارت کافی برای کنترل استرس.

به همین دلیل، تصمیم گرفتم برنامه مداخله را بر ایجاد احساس امنیت، افزایش اعتمادبه نفس و آموزش مهارت های ساده مقابله با اضطراب متمرکز کنم.

---

۷. راهکارهای انتخاب شده

راهکار اول: ایجاد محیط آموزشی امن

به دانش پذیر اطمینان داده شد که اشتباه کردن بخشی طبیعی از یادگیری است و پاسخ اشتباه موجب تحقیر یا سرزنش او نخواهد شد.

راهکار دوم: تقویت مثبت

به جای تمرکز صرف بر اشتباهات، پیشرفت های کوچک دانش پذیر مورد توجه قرار گرفت.

برای مثال:

«پاسخت نسبت به جلسه قبل بهتر شده است.»

یا:

«این قسمت را خیلی خوب انجام دادی.»

راهکار سوم: آموزش تنفس آرام

در زمان افزایش اضطراب، چند دقیقه تمرین تنفس آهسته و آرام انجام شد تا دانش پذیر بتواند قبل از فعالیت آموزشی وضعیت خود را آرام تر کند.

آموزش مهارت های مدیریت استرس و آرام سازی از جمله روش هایی است که سازمان جهانی بهداشت نیز در مدیریت علائم اضطراب به آن اشاره می کند.

راهکار چهارم: اصلاح افکار منفی

افکاری مانند:

«من نمی توانم.»

یا:

«اگر اشتباه کنم همه متوجه می شوند.»

با افکار واقع بینانه تر جایگزین شدند:

«می توانم مرحله به مرحله یاد بگیرم.»

«اشتباه بخشی از یادگیری است.»

راهکار پنجم: تقسیم فعالیت ها

فعالیت های دشوار به قسمت های کوچک تر تقسیم شد تا دانش پذیر احساس نکند با یک کار بسیار سنگین روبه رو است.

راهکار ششم: مشارکت تدریجی

ابتدا سوالات ساده از دانش پذیر پرسیده شد و پس از افزایش اعتمادبه نفس، فعالیت های دشوارتر به او سپرده شد.

راهکار هفتم: کاهش فشار ارزیابی

در کنار ارزیابی های اصلی، تمرین های کوتاه و کم فشار انجام شد تا دانش پذیر به تدریج با شرایط ارزیابی سازگار شود.

راهکار هشتم: بازخورد سازنده

به جای گفتن «اشتباه کردی»، از جملاتی مانند:

«این قسمت را درست انجام دادی؛ فقط این بخش را دوباره بررسی کنیم.»

استفاده شد.

---

۸. برنامه اجرایی

این برنامه در ۸ جلسه آموزشی اجرا شد.

جلسات اول و دوم

- گفت وگوی فردی؛
- شناسایی عوامل اضطراب؛
- ایجاد رابطه اعتمادآمیز؛
- آموزش تنفس آرام؛
- تشویق به بیان نگرانی ها.

جلسات سوم و چهارم

- شناسایی افکار منفی؛
- اصلاح افکار غیرواقع بینانه؛
- انجام فعالیت های ساده؛
- استفاده از تقویت مثبت.

جلسات پنجم و ششم

- افزایش مشارکت کلاسی؛
- پرسش های کوتاه؛
- فعالیت های آموزشی مرحله ای؛
- تمرین مدیریت زمان.

جلسات هفتم و هشتم

- افزایش استقلال دانش پذیر؛
- اجرای فعالیت شبیه سازی شده؛
- ارزیابی مجدد اضطراب؛
- مقایسه وضعیت با مرحله اولیه.

---

۹. ارزشیابی نتایج

پس از اجرای برنامه، رفتار دانش پذیر مجددا بررسی شد.

مشاهدات نشان داد:

- اضطراب قبل از فعالیت های آموزشی کاهش یافت؛
- دانش پذیر با آرامش بیشتری پاسخ می داد؛
- مشارکت در کلاس افزایش پیدا کرد؛
- ترس از اشتباه کاهش یافت؛
- اعتمادبه نفس افزایش یافت؛
- تمرکز بهتر شد؛
- هنگام ارزیابی، اضطراب کمتری نشان داد.

برای تکمیل نسخه نهایی پژوهش می توان نتایج واقعی پیش آزمون و پس آزمون را در این قسمت وارد کرد:

نمره اضطراب پیش از اجرای برنامه: 20

نمره اضطراب پس از اجرای برنامه: 98

میزان تغییر: 78

---

۱۰. نتیجه گیری

نتایج این اقدام پژوهی نشان داد که ایجاد یک محیط آموزشی آرام و حمایتگر، همراه با آموزش مهارت های ساده مدیریت استرس، تقویت مثبت، اصلاح افکار منفی و افزایش تدریجی مشارکت می تواند به کاهش اضطراب دانش پذیر کمک کند.

مهم ترین نکته ای که از این اقدام پژوهی به دست آوردم این بود که دانش پذیر مضطرب بیش از آنکه به فشار بیشتر برای کسب نتیجه نیاز داشته باشد، به احساس امنیت، حمایت، فرصت تمرین و بازخورد مناسب نیاز دارد.

این نتیجه با شواهد موجود درباره اهمیت محیط حمایتی مدرسه و برنامه های آموزش مهارت های مقابله ای و اجتماعی هیجانی برای نوجوانان همخوانی دارد.

البته اگر اضطراب دانش پذیر شدید، مداوم یا مختل کننده زندگی و تحصیل باشد، نقش مربی محدود به حمایت آموزشی است و ارزیابی توسط متخصص سلامت روان ضروری است. سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت شناسایی زودهنگام و دسترسی نوجوانان دارای مشکلات اضطرابی به خدمات مناسب تاکید دارد.

---

۱۱. پیشنهادها

۱. ایجاد فضای آموزشی آرام و بدون تحقیر.

۲. پرهیز از مقایسه دانش پذیران با یکدیگر.

۳. توجه به پیشرفت های کوچک.

۴. استفاده از تشویق و بازخورد سازنده.

۵. آموزش مهارت های مدیریت استرس.

۶. استفاده از فعالیت های مشارکتی.

۷. تقسیم فعالیت های دشوار به مراحل کوچک تر.

۸. کاهش فشار غیرضروری در ارزیابی ها.

۹. همکاری مناسب با خانواده در صورت نیاز.

۱۰. ارجاع دانش پذیر به متخصص در صورت شدید یا پایدار بودن اضطراب.

---

۱۲. منابع

1. World Health Organization. (2025). Mental Health of Adolescents. Geneva: WHO.

2. World Health Organization. (2025). Anxiety Disorders. Geneva: WHO.

3. World Health Organization. Mental Health in Schools: Training Package. WHO Regional Office for the Eastern Mediterranean.

4. Hugh-Jones, S., et al. (2020). Indicated prevention interventions for anxiety in children and adolescents: A review and meta-analysis of school-based programs. Journal of Child Psychology and Psychiatry.

5. World Health Organization. WHO guideline on school health services. Geneva: WHO.

6. Bakhteyar, K., Bastami, F., Ebrahimzadeh, F., et al. (2018). Factors associated with mental health of high-school students in the Islamic Republic of Iran. Eastern Mediterranean Health Journal, 24(4), 368–376.