اقدام پزوهشی برای کاهش اضطراب وکاهش استرس دانش پریزان هنرستان رناسی

اقدام پژوهشی کاهش اضطراب وکاهش استرس یکی از دانش پژوهان آموزشگاه هنرستان رناسی 

نویسنده : دکتر محمد قلیجایی ، دکترای مهندسی شیمی ،علوم دارویی ، دانشجوی former پلیمرهای پزشکی ، پژوهشگر مستقل ونویسنده

 در ادامه یک اقدام پژوهی کامل و . پژوهش های جدید نیز نشان می دهند مداخلات شناختی رفتاری، آموزش مهارت های مقابله ای، آرام سازی و حمایت اجتماعی می توانند در کاهش اضطراب تحصیلی موثر باشند.

اگر این اقدام پژوهی برای ارائه به آموزشگاه یا دانشگاه است،
عنوان اقدام پژوهی

چگونه توانستم با استفاده از روش های آموزشی، شناختی و آرام سازی، استرس و اضطراب «دانش پذیر» خود را کاهش دهم؟

چکیده

استرس و اضطراب یکی از عواملی است که می تواند بر یادگیری، تمرکز، مشارکت کلاسی و عملکرد تحصیلی دانش پذیران تاثیر منفی بگذارد. در جریان تدریس متوجه شدم یکی از دانش پذیران هنگام حضور در کلاس، پاسخ گویی به پرسش ها و انجام آزمون ها دچار اضطراب می شود و این اضطراب موجب کاهش اعتمادبه نفس و مشارکت وی شده است.

هدف این اقدام پژوهی، شناسایی عوامل ایجادکننده استرس و اضطراب دانش پذیر و اجرای راهکارهایی برای کاهش آن بود. ابتدا با مشاهده مستقیم، گفت وگو با دانش پذیر، بررسی عملکرد آموزشی و استفاده از یک پرسشنامه ساده سنجش اضطراب، وضعیت اولیه بررسی شد. سپس مجموعه ای از اقدامات شامل ایجاد رابطه حمایتی، کاهش فشار روانی، آموزش تنفس و آرام سازی، اصلاح افکار منفی، تقسیم تکالیف به مراحل کوچک تر، تشویق و تقویت مثبت، افزایش مشارکت تدریجی و برگزاری آزمون های کوتاه و کم فشار اجرا شد.

پس از اجرای اقدامات، میزان اضطراب دانش پذیر کاهش یافت، مشارکت او در کلاس افزایش پیدا کرد و با اعتمادبه نفس بیشتری در فعالیت های آموزشی شرکت نمود. یافته های این اقدام پژوهی با پژوهش هایی که اثربخشی مداخلات شناختی رفتاری، آرام سازی و آموزش مهارت های مدیریت استرس را در کاهش اضطراب تحصیلی گزارش کرده اند، همخوانی دارد.

کلیدواژه ها: اقدام پژوهی، استرس، اضطراب، دانش پذیر، اضطراب تحصیلی، آرام سازی، اعتمادبه نفس، یادگیری

---

۱. مقدمه

محیط آموزشی باید فضایی امن و آرام برای یادگیری باشد؛ با این حال برخی دانش پذیران در هنگام حضور در کلاس، پاسخ دادن به سوالات، انجام تکالیف یا شرکت در آزمون دچار نگرانی و اضطراب می شوند.

اضطراب در صورتی که شدید یا پایدار باشد می تواند بر فعالیت های روزمره و عملکرد آموزشی فرد اثر بگذارد. سازمان جهانی بهداشت نیز اضطراب را از مشکلات شایع سلامت روان می داند و بر اهمیت آموزش مهارت های مقابله ای، حل مسئله و حمایت اجتماعی تاکید کرده است.

از آنجا که مدرس و مربی می تواند نقش مهمی در ایجاد محیط آموزشی حمایتگر داشته باشد، تصمیم گرفتم با انجام یک اقدام پژوهی، عوامل اضطراب دانش پذیر مورد نظر را شناسایی کرده و راهکارهای عملی و آموزشی مناسبی برای کاهش آن به کار گیرم.

---

۲. بیان مسئله

در طول تدریس متوجه شدم یکی از دانش پذیران هنگام قرار گرفتن در موقعیت های آموزشی، به ویژه زمانی که از او سوال می شد یا قرار بود در آزمون شرکت کند، نشانه هایی از اضطراب نشان می دهد.

از جمله نشانه های مشاهده شده می توان به موارد زیر اشاره کرد:

- نگرانی پیش از شروع کلاس یا آزمون
- ترس از اشتباه کردن
- کاهش تمرکز
- تردید در پاسخ دادن
- کم شدن مشارکت در کلاس
- نگرانی از قضاوت دیگران
- فراموش کردن مطالبی که قبلا یاد گرفته بود
- کاهش اعتمادبه نفس هنگام انجام فعالیت های آموزشی

بررسی اولیه نشان داد که بخشی از اضطراب وی به ترس از اشتباه، نگرانی درباره نتیجه آزمون و تصور منفی از توانایی های خودش مربوط است.

بنابراین سوال اصلی پژوهش را چنین مطرح کردم:

«چگونه می توانم با استفاده از روش های آموزشی، شناختی و آرام سازی، استرس و اضطراب این دانش پذیر را کاهش داده و مشارکت و اعتمادبه نفس او را افزایش دهم؟»

---

۳. اهمیت و ضرورت پژوهش

اضطراب تحصیلی می تواند باعث شود دانش پذیر توانایی واقعی خود را در موقعیت آموزشی نشان ندهد. بنابراین کاهش اضطراب صرفا برای ایجاد آرامش نیست، بلکه می تواند به بهبود مشارکت، تمرکز و یادگیری نیز کمک کند.

پژوهش های انجام شده درباره دانش آموزان و دانشجویان نشان داده اند که برنامه های مبتنی بر مهارت های شناختی و رفتاری، آرام سازی و مدیریت استرس می توانند در کاهش اضطراب آموزشی موثر باشند.

همچنین در یک اقدام پژوهی انجام شده در ایران، اجرای برنامه مدیریت استرس با همکاری دانش آموزان، والدین، معلمان و مدیران با کاهش معنادار استرس و اضطراب همراه بود.

---

۴. اهداف پژوهش

هدف کلی

کاهش استرس و اضطراب دانش پذیر و افزایش آرامش، اعتمادبه نفس و مشارکت او در فعالیت های آموزشی.

اهداف جزئی

1. شناسایی عوامل ایجادکننده اضطراب.
2. کاهش ترس دانش پذیر از اشتباه کردن.
3. افزایش اعتمادبه نفس.
4. آموزش مهارت های ساده آرام سازی.
5. افزایش مشارکت در فعالیت های کلاسی.
6. بهبود تمرکز هنگام یادگیری.
7. کاهش اضطراب هنگام آزمون و پاسخ گویی.

---

۵. گردآوری اطلاعات اولیه

برای شناخت بهتر مسئله از روش های زیر استفاده کردم:

الف) مشاهده مستقیم

رفتار دانش پذیر را در چند جلسه آموزشی مشاهده کردم و میزان مشارکت، نحوه پاسخ گویی، تمرکز و واکنش او در هنگام آزمون را ثبت کردم.

ب) گفت وگوی فردی

در فضایی آرام و بدون قضاوت با دانش پذیر صحبت کردم و از او خواستم درباره نگرانی های خود توضیح دهد.

ج) بررسی عملکرد آموزشی

عملکرد وی در تکالیف، آزمون ها و فعالیت های کلاسی بررسی شد.

د) پرسشنامه

برای مقایسه وضعیت قبل و بعد از اجرای برنامه، از یک مقیاس استاندارد مناسب سنجش اضطراب استفاده شد. در صورت دسترسی، می توان از DASS-21 برای ارزیابی علائم استرس و اضطراب استفاده کرد؛ این ابزار در پژوهش های آموزشی نیز به کار رفته است.

---

۶. تجزیه و تحلیل اطلاعات

پس از بررسی اطلاعات جمع آوری شده، مهم ترین عوامل احتمالی اضطراب دانش پذیر عبارت بودند از:

- ترس از اشتباه
- نگرانی از قضاوت دیگران
- اعتمادبه نفس پایین
- نگرانی درباره نتیجه آزمون
- تصور «من نمی توانم»
- فشار زیاد برای کسب نتیجه
- ناآشنایی با روش های کنترل اضطراب

بنابراین تصمیم گرفتم به جای تمرکز صرف بر نتیجه تحصیلی، ابتدا احساس امنیت و اعتمادبه نفس دانش پذیر را افزایش دهم.

---

۷. راهکارهای پیشنهادی

بر اساس اطلاعات به دست آمده، راهکارهای زیر انتخاب شد:

۱. ایجاد فضای آموزشی امن

به دانش پذیر اطمینان داده شد که اشتباه کردن بخشی طبیعی از فرایند یادگیری است و پاسخ اشتباه موجب سرزنش یا تحقیر او نخواهد شد.

۲. تقویت مثبت

هر پیشرفت کوچک او با جملاتی مانند:

«پیشرفتت نسبت به جلسه قبل خیلی خوب بود.»

و

«اشتباهت مهم نیست؛ مهم این است که تلاش کردی.»

تقویت شد.

۳. آموزش تنفس آرام و کنترل شده

قبل از آزمون یا فعالیتی که برای دانش پذیر اضطراب آور بود، چند دقیقه تمرین تنفس آرام انجام شد.

۴. اصلاح افکار منفی

افکاری مانند:

«اگر اشتباه کنم همه متوجه می شوند.»

با افکار واقع بینانه تر جایگزین شد:

«اشتباه کردن طبیعی است و می توانم پاسخ خود را اصلاح کنم.»

۵. تقسیم فعالیت های دشوار

تکالیف و فعالیت های بزرگ به مراحل کوچک تر تقسیم شدند تا دانش پذیر احساس نکند با یک کار بسیار دشوار مواجه است.

۶. افزایش تدریجی مشارکت

در ابتدا پرسش های ساده و بدون فشار مطرح شد و پس از افزایش اعتمادبه نفس، فعالیت های دشوارتر به او واگذار شد.

۷. آزمون های کوتاه و کم فشار

به جای تاکید دائمی بر آزمون های مهم، آزمون های کوتاه و تمرینی اجرا شد تا موقعیت آزمون برای دانش پذیر عادی تر شود.

۸. آموزش مهارت حل مسئله

به دانش پذیر آموزش داده شد هنگام مواجهه با یک مشکل، به جای نگرانی فوری، مسئله را به قسمت های کوچک تقسیم کرده و برای هر قسمت یک راه حل پیدا کند.

۹. همکاری خانواده

در صورت امکان، خانواده نیز در جریان برنامه قرار گرفت تا از مقایسه، سرزنش و ایجاد فشار بیش از حد درباره عملکرد آموزشی خودداری شود.

این رویکرد با شواهد پژوهشی موجود همخوان است؛ مرور نظام مند مداخلات استرس تحصیلی نشان داده است که بخش قابل توجهی از مطالعات از مهارت های شناختی رفتاری استفاده کرده اند و در بسیاری از مطالعات کاهش استرس و اضطراب گزارش شده است.

---

۸. اجرای راهکارها

برنامه طی ۸ جلسه آموزشی اجرا شد.

جلسات اول و دوم

- گفت وگوی فردی
- شناسایی عوامل اضطراب
- ایجاد رابطه اعتمادآمیز
- آموزش تنفس آرام
- تشویق دانش پذیر به بیان نگرانی ها

جلسات سوم و چهارم

- شناسایی افکار منفی
- جایگزین کردن افکار واقع بینانه
- انجام فعالیت های ساده آموزشی
- استفاده از تقویت مثبت

جلسات پنجم و ششم

- افزایش تدریجی مشارکت در کلاس
- پرسش های کوتاه و ساده
- انجام آزمون های تمرینی
- آموزش مدیریت زمان

جلسات هفتم و هشتم

- افزایش استقلال دانش پذیر
- اجرای یک آزمون شبیه سازی شده
- ارزیابی میزان اضطراب
- مقایسه وضعیت با ابتدای پژوهش

---

۹. ارزشیابی نتایج

پس از اجرای برنامه، رفتار دانش پذیر مجددا مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج نشان داد:

- میزان نگرانی پیش از کلاس کاهش یافت.
- مشارکت کلاسی بیشتر شد.
- دانش پذیر با آرامش بیشتری به سوالات پاسخ داد.
- ترس از اشتباه کاهش پیدا کرد.
- اعتمادبه نفس افزایش یافت.
- تمرکز هنگام انجام فعالیت ها بهتر شد.
- اضطراب هنگام آزمون کاهش یافت.
- نگرش دانش پذیر نسبت به توانایی های خودش مثبت تر شد.

در صورت استفاده از پرسشنامه، می توان نتایج پیش آزمون و پس آزمون را نیز در گزارش نهایی وارد کرد.

برای مثال:

نمره اضطراب قبل از مداخله: ……

نمره اضطراب بعد از مداخله: ……

و به این ترتیب میزان تغییر به شکل عددی نیز گزارش شود.

---

۱۰. نتیجه گیری

این اقدام پژوهی نشان داد که برای کاهش استرس و اضطراب دانش پذیر، تنها افزایش ساعات مطالعه یا تاکید بیشتر بر نتیجه آزمون کافی نیست. ایجاد محیط آموزشی حمایتگر، تقویت اعتمادبه نفس، آموزش مهارت های آرام سازی، اصلاح افکار منفی، تقسیم فعالیت های دشوار و افزایش تدریجی مشارکت می تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب داشته باشد.

شواهد پژوهشی نیز از استفاده از مداخلات شناختی رفتاری و مهارت های مدیریت استرس برای اضطراب تحصیلی حمایت می کنند.

بنابراین به عنوان مربی، به این نتیجه رسیدم که توجه به وضعیت عاطفی دانش پذیر باید در کنار آموزش علمی مورد توجه قرار گیرد. دانش پذیری که احساس امنیت و اعتمادبه نفس بیشتری داشته باشد، آمادگی بیشتری برای مشارکت و یادگیری خواهد داشت.

البته اگر اضطراب شدید، طولانی مدت یا مختل کننده عملکرد روزانه باشد، اقدام آموزشی به تنهایی کافی نیست و باید ارزیابی تخصصی سلامت روان نیز در نظر گرفته شود.

---

۱۱. پیشنهادها

1. ایجاد محیط آموزشی بدون ترس و سرزنش.
2. پرهیز از مقایسه دانش پذیران با یکدیگر.
3. استفاده بیشتر از تشویق و بازخورد مثبت.
4. آموزش مهارت های مدیریت استرس در کلاس.
5. استفاده از فعالیت های مشارکتی.
6. تقسیم تکالیف دشوار به فعالیت های کوچک تر.
7. استفاده از آزمون های تمرینی کم فشار.
8. توجه به تفاوت های فردی دانش پذیران.
9. همکاری مدرس و خانواده در صورت نیاز.
10. در موارد اضطراب شدید، استفاده از کمک متخصص سلامت روان.

---

۱۲. منابع

1. World Health Organization. (2025). Anxiety disorders. Geneva: WHO.

2. World Health Organization. (2025). Mental health of adolescents. Geneva: WHO.

3. Nouri, M., et al. (2015). Effect of a supportive-educative program in the math class for stress, anxiety, and depression in female students in the third level of junior high school: An action research. Journal of Education and Health Promotion.

4. Keogh, E., Bond, F. W., & Flaxman, P. E. (2006). Improving academic performance and mental health through a stress management intervention: Outcomes and mediators of change. Behaviour Research and Therapy, 44(3), 339–357.

5. Academic Stress Interventions in High Schools: A Systematic Literature Review. Child Psychiatry & Human Development.

6. A Cognitive Behavioural-Based Intervention in Reducing Test Anxiety in High School Students: A Pilot Cluster Randomized Controlled