اسامی مدارس شهر سنندج در دوره قاجاریه

از جمله مدارس سنندج در دوره قاجار، می توان به مدرسه پرماکدو اشاره کرد. این مدرسه، یک باب مدرسه فرانسوی با ۱۴۰ شاگرد بود که در سال ۱۲۷۳ تاسیس شد. مدرسه پرماکدو نخستین دبستانی بود که به خواست پرماکدو و به کوشش اسقف ابوالواحد، در سال ۱۲۷۳ شمسی در سنندج تشکیل و تاسیس شد.

ساختمان این مدرسه، بنایی دوطبقه با حیاطی بزرگ بود که در محله کلدانی ها (مسیحیان) و در نزدیکی کلیسا قرار داشت. این مدرسه از آموزگاران شایسته و لایقی برخوردار بود و در آن، علاوه بر دروس فارسی، حساب، تاریخ، جغرافیا و دستور زبان فارسی، زبان های فرانسه و کلدانی نیز تدریس می شد.

این مدرسه در سال ۱۳۰۶ به دبستان پهلوی تغییر نام یافت. در این زمان، مدرسه دارای شش کلاس دوره ابتدایی بود و تحت نظارت اداره معارف اداره می شد.

اسامی کارکنان دبستان پهلوی (پرماکدو قاجاری) آقایان:

سید محمد جناب آقا سجادی (در دوره ناصرالدین شاه معلم مدرسه بودند)، سید محمد باقر رکن الاسلام سجادی (در دوره ناصرالدین شاه معلم مدرسه بودند. تا اینکه در دوره مظفرالدین شاه، خودشان به کمک عمو و اقوامشان نخستین مدرسه مسلمانان شهر را تاسیس فرمودند)، حاج سیدموسی سجادی (در دوره پهلوی معلم این مدرسه بودند)، سیدعلی سجادی (در دوره پهلوی معلم این مدرسه بودند)، حاج سیدمحمود سجادی (در دوره پهلوی معلم مدرسه بودند)، کشیش ابوالواحد (در دوره ناصرالدین شاه نخستین مدیر مدرسه بودند) حیدر محی (در دوره پهلوی دوم مدیر این مدرسه بودند)، برهان الدین حمدی (در دوره پهلوی دوم مدیر این مدرسه بودند)، میسیو اسدالله یادگاری (در دوره قاجار معلم این مدرسه بودند)، عزت الله هرمزی، مهدی غنیمی، محمدامین بطحائی، عبدالرحیم مدرسی، عباس خان هرمزی، سید آقامیر فرخ، جلال الدین شهابی، علی خان ماکانوند، پولوس صلیبی، شریف کاوسی، لازار خاچیک (خدمتگزار)، محمد حسن کردستانی، مسعود آداری، روح الله طوماسی، پطرس قینانی، ابراهیم شماع، فتح الله یمینی، نظام الدین مردوخ پور، جلیل وند، همدانی، حبیب الله مهدی زاده و خلیل شامبیاتی.

خانم ها:

علائی، ندیمی، نائینی، مسعودی، خلیق، بنی اردلان و وزیری زین آبادی.

مدرسه آلیانس

مدرسه آلیانس حدود سال ۱۲۷۵ شمسی توسط میسو تره گانو از طرف اتحاد جهانی آلیانس تاسیس گردید. میسو پانی ژل و همسرش، مادام پانی ژل، به عنوان رئیس و ناظم این مدرسه از فرانسه اعزام شده بودند. در این مدرسه، علاوه بر دروس معمول، زبان های فرانسه و عبری نیز تدریس می شد. این دبستان در خیابان سیروس کنونی، در محله کلیمی ها قرار داشت. این آموزشگاه در سال ۱۳۱۵ به دبستان اتحاد تغییر نام داد. لازم به ذکر است که این مدرسه با مدرسه اتحاد که جناب رکن الاسلام تاسیس فرمودند، اشتباه نشود.

تعدادی از کارکنان مدرسه آلیانس (اتحاد کلیمی ها) از ابتدا تا اواخر دوره پهلوی اول، آقایان:

سید محمد باقر رکن الاسلام، سید محمد جناب آقا، حاجی اسحق ابنی، میرزا مسعود، فاضل دربندی، مسعود پانی ژل (مدیر مدرسه)، فتح الله خان احمدی، مادام پانی ژل (معاون مدرسه)، اسدالله یادگاری، ایوب ابنر، گلپریانی، لوی کاهن، یحیی اذراحیان و حسن فتح الله پور.

مهر مدرسه آلیانس

مدرسه سعادت

مدرسه مبارکه سعادت اولین مدرسه مسلمانان سنندج است که در شهریورماه ۱۲۷۹ توسط مرحوم سید محمدباقر رکن الاسلام، با کمک و هزینه خود و عمویشان جناب نظام الاسلام، تاسیس شد. این مدرسه با جدیت و به کمک معلمان لایق و دلسوز به فعالیت خود ادامه می داد. جناب رکن الاسلام بر اثر کارشکنی های مخالفان فرهنگ جدید، نام مدرسه را به محمدیه تغییر داد تا به حرمت این نام مبارک، مخالفان از مخالفت و خرابکاری دست بردارند.

در سال ۱۲۹۲ شمسی، در زمان حکومت ابوالحسین سردار محی، ریاست معارف و اوقاف از مرحوم رکن الاسلام به فریدالدوله همدانی واگذار شد. وی نیز به حرمت آخرین پادشاه قاجار، نام این مدرسه محمدیه را به احمدیه تغییر داد.

مدرسه محمدیه و پس از تغییر نام به احمدیه، در محله سرتپوله و در کنار مسجد زینلی قرار داشت.

اداره معارف توانست در سال ۱۳۰۰ شمسی ساختمانی را به همراه قطعه زمین مفصلی داخل کوچه ملک برابر منزل ملک التجار خریداری کند و مدرسه را بدانجا انتقال دهد و به مرور در قطعه زمین متصل به مدرسه ساختمان دیگری ایجاد شد که به عنوان کلاس و اطاق دفتر و اطاق رئیس از آن استفاده می شد و حیاط وسیع آن قسمتی محل صف بستن دانش آموزان بود که تور والیبال جهت بازی بچه ها، در آن نصب بود و قطعه زمین دیگری که برای ورزش از آن استفاده می شد و در سال ۱۳۳۴ در همین محل سالنی جهت سخنرانی و نمایش احداث شد.
در سال ۱۳۰۳ مدرسه احمدیه دارای یک کلاس اول دبیرستان شد و به دبیرستان شاهپور تغییر نام یافت.
در همین سال اداره معارف پائین محله سرتپوله، قطعه زمین خریداری و شروع به ساختمان نمود و در سال ۱۳۰۵ دبیرستان با داشتن دو کلاس دبیرستان و شش کلاس دبستان بدانجا انتقال یافت. در سال ۱۳۰۷ کلاس دوم و سال بعد کلاس سوم دبیرستان افتتاح شد. در سال ۱۳۰۸ طبقه فوقانی آن با چند اطاق در حیاط دوم ساخته و تکمیل شد.
این مدرسه تا سال ۱۳۱۴ همین سه کلاس دبیرستان را داشت در سال ۱۳۱۴ کلاس چهارم و در سال ۱۳۱۵ کلاس پنجم آن نیز دایر شد، در این سال بخش ابتدائی از آن جدا شد و با نام دبستان پانزدهم بهمن به مدیریت آقای رضا کاویان پور در ساختمانی دو طبقه و مفصل، کنار منزل مرحوم اشرف نظام کمانگر همسایه مرحوم نظام الاسلام سجادی و نزدیک منزل احتشام دیوان کمانگر جای مدرسه اتحاد شروع به کار نمود.

 در این وقت مدرسه دارای یک تیم بسکتبال و یک تیم والیبال قوی بود. در آغاز سال تحصیلی ۱۳۱۶ کلاس ششم دبیرستان دایر شد. در دوره دوم دبیرستان دروس هر سه رشته طبیعی، ادبی و ریاضی تدریس می شد و فارغ التحصیل این دبیرستان را دیپلمه علمی می گفتند. این مدرسه در این تاریخ ۱۵۰۰ جلد کتاب در کتابخانه داشت.
با تصویب و نظر وزارت معارف و با الهام از نشان کارمندان معارف (فرهنگ قدیم) کشور، نشانی که عبارت از فروهری نیم تنه که بر روی بالهای آن (دانائی - توانائی) نوشته شده بود علامتی برای دبیرستان شناخته می شد و بر روی پرچم دبیرستان میله دوزی شده بود و دانش آموزان دبیرستان آنرا از نقره مینا کاری شده تهیه و بر سمت چپ سینه خود نصیب می کردند و این علامت دانش آموز بودن، بر حرمت آنان در میان مردم می افزود.
علامت دبیرستان شاهپور سنندج

اعضای معارف هم نشانی به اندازه یک سکه کوچک زمینه آبی، که روی آن معارف زمانی فرهنگ نوشته شده بود به یقه لباسشان نصیب می کردند و با این علامت از سایر مردم ممتاز و مورد تکرم بودند. (در عکس پدر پدربزرگم حاجی آقا سید موسی سجادی هم این علامت روی کتشان مشخص است)

اسامی کارکنان مدرسه مبارکه سعادت:

سید محمد باقر رکن الاسلام (موسس و مدیر آن در دوره مظفرالدین شاه)

سید محمد جناب آقا (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)

سید نجم الدین سجادی (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)

ملا حسن شکیبا (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)

ملا احمد قطب الاسلام (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)

عبدالکریم دبیری (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)

حبیب الله ناصر الکتاب (معلم مدرسه در دوره مظفر الدین شاه)
مدرسه اتحاد
مدرسه مبارکه اتحاد در سال ۱۲۹۵ شمسی به همت و جدیت جناب سید محمد باقر رکن الاسلام در محله قلعه چهارلان واقع در کوچه شیخ الاسلام (دو کوچه پایین تر از سجادی و یک کوچه پایین تر از معتمد وزیری) تاسیس گردید و اثاثیه ابتیاعی و قدیمی خود را طبق صورت موجود در ذیل احصائیه مدرسه مبارکه اتحاد که برای تشکیل مدرسه سعادت تهیه کرده بودند به اموال این مدرسه اهداء و ضمیمه نمودند. طبق اسناد ضمیمه برای این مدرسه وسائل ورزشی خریداری و در داخل مدرسه نماز خانه ایجاد نمودند.
چهار سال بعد یعنی در سال ۱۲۹۹ یک عمارت آبرومند را که متعلق به برادران میرزا علی آقا و محمد حسن بود، مرحوم رکن الاسلام سالیانه به مبلغ ۷۲ تومان اجاره کرد.
در اواخر دوره قاجار این مدرسه رسما دولتی شد اما به علت ضعف حکومت مرکزی و نبودن بودجه، اداره آن با مشکلات زیادی روبرو شد که با کمک و پرداخت درصدی از فروش دخانیات و گرفتن عوارض از کالاهای روستائی که همه این درآمدها زیر نظر فرماندار و اداره مالیه هزینه می شد مدرسه از فروپاشی و انحلال رهایی یافت.
اتحاد نیز جای ثابتی نداشت، در سال ۱۳۰۶ مدرسه احمدیه (شاهپور) به ساختمان نواز در کوچه مشیری انتقال یافت و مدرسه اتحاد جای آنرا گرفت و به علت وسعت جا و ثبت نام دانش آموزان بیشتری، موقعیتی مناسب یافت و در سال ۱۳۱۲ به نام هدایت نام گذاری شد. این سالها دبیرستان هم ضمیمه داشت. در سال ۱۳۱۷ که ساختمان میدان اقبال تکمیل و تحویل شد دبیرستان شاهپور از کوچه مشیری بدانجا انتقال یافت و کلاسهای ابتدایی دبیرستان هدایت جای آنرا اشغال نمود و دبیرستان ضمیمه آن در جای خود باقی ماند و هر سال تکمیل تر شد.
در سال ۱۳۱۷ دبستان هدایت ۱۱۷۰ جلد کتاب در کتابخانه داشت و دارای ۲ تیم والیبال و ۲ تیم بسکتبال بود. (حاجی آقا سید موسی سجادی هم در مدرسه هدایت همراه سعدالدین شهابی تدریس فرموده اند.)
اسامی معلمان مدرسه مبارکه اتحاد در دوره قاجار آقایان:
سید محمد سجادی معلم 

سید محمد باقر رکن الاسلام سجادی موسس و مدیر
سید نجم الدین سجادی معلم عربی
شیخ محمد صالح معلم قرآن و شرعیات
حبیب الله آموزگار معلم مشق و خط
ملا حسن معلم فارسی
میر هاشم معتمد هاشمی معلم
مسیو اسدالله یادگاری معلم فرانسه
سید مصطفی مصطفوی فراش مدرسه

عبدالباقی مدیری هم در دوره پهلوی اول معلم

مهر مدرسه مبارکه اتحاد

 مدارس منحله
در سال ۱۲۷۷ شمسی  علی اکبر صادق الملک در سنندج مدرسه ای تاسیس کرد و شروع به تعلیم اطفال نمود. وقایع نگار در همان سال وفات نمود و مدرسه تعطیل و برچیده شد.
مدرسه معرفت

این مدرسه را حاج نجفعلی فتح الملک اردلان در سال ۱۲۸۳ شمسی به کمک شیخ یحیی معرفت تاسیس نمود و تعدادی از معلمین که سالهای بعد در دو مدرسه احمدیه و اتحاد تدریس می کردند با آنها همکاری داشتند چنانکه یکسال بعد منحل شد.
مدرسه سالاریه 

در سال ۱۲۸۷ شمسی به دستور ابوالفتح میرزا سالار الدوله (فرزند مظفر الدین شاه و با مرحومین نظام الاسلام و رکن الاسلام سابقه آشنایی داشتند. هنگامی که سالار الدوله در سنندج بودن، زیاد تمایل داشتند با جناب رکن الاسلام هم صحبت بشوند. هنوز انگیزه اینکار برای بنده مشخص نشده شاید به دلیل کسب محبوبیت میان افراد سنندجی شاهزاده این دیدار ها را میکرد.) که در آن هنگام حاکم کردستان بود به مدیریت ابوالقاسم مظفر الاسلام تاسیس شد که بیش از هفت ماه برقرار نبود و با معزول شدن او از حکومت کردستان مدرسه تعطیل و منحل شد.
اسامی روسای آموزش و پرورش کردستان در دوره قاجاریه:
اولین رئیس آموزش و پرورش کردستان، جناب مستطاب سید محمدباقر رکن الاسلام بودند. ایشان از سال ۱۲۸۶ تا ۱۲۹۲ این سمت را بر عهده داشتند. بعد از ایشان فریدالدوله رئیس شدند. در همان سال ۱۲۹۲، پس از چند ماه و در پی اعتراض مردم، از این سمت تغییر یافتند.

جناب سید محمدباقر رکن الاسلام دوباره از سال ۱۲۹۲ تا ۱۳۰۲ مجددا ریاست آموزش و پرورش کردستان را بر عهده داشتند. در سال ۱۳۰۲، یحیی اعتضاد الاسلام این پست را عهده دار گردید در حالی که قبل از آن کارمند اداره مالیه بودند! ایشان نیز در پی اعتراض مردم از این سمت تغییر یافتند. سپس جناب سید محمدباقر رکن الاسلام در سال ۱۳۰۴ مجددا این سمت را بر عهده گرفتند.

همان گونه که پیش تر اشاره شد، جناب رکن الاسلام برادرزاده جناب نظام الاسلام بودند و با آقایان حاج سیدموسی سجادی و سیدعلی سجادی پسرعمو بودند.

منابع

پیشینه آموزش و پرورش کردستان

در راستای گردآوری اطلاعات با تعدادی از افراد سالخورده و مطلع که درباره پیشینه مدارس قدیمی شهر اطلاعات داشتند و با مرحوم سید محمدباقر رکن الاسلام سجادی آشنایی داشتند، مصاحبه هایی انجام شد. اطلاعات و خاطرات نقل شده از این افراد، در شناخت بهتر تاریخچه مدارس، شیوه اداره آن ها، مدیران و معلمان و همچنین نقش مرحوم رکن الاسلام در گسترش آموزش نوین در سنندج، مورد استفاده قرار گرفت.