پنج نسل خدمت در آموزش و پرورش
از روزگاری که در عهد ناصرالدین شاه قاجار، در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، نخستین مدرسه به سبک نوین در شهر سنندج بنیان نهاده شد، تا امروز که سال ۱۴۰۵ را پشت سر می گذاریم، بیش از یک سده و سه دهه از حضور و خدمت فرهنگی خاندان سجادی در عرصه تعلیم و تربیت می گذرد.
در طول این ۱۳۲ سال، پنج نسل از این خاندان، سینه به سینه چراغ دانش و دانایی را فروزان نگاه داشته و هر یک به سهم خویش، در راه خدمت به مردم شهر و استان و پرورش نسل های آینده گام نهاده اند. آنان نه تنها آموزگار دانش، که پرورش دهنده اندیشه و اخلاق بوده اند و رسالت خویش را در انتقال علم و فرهنگ به نسل های پس از خود با عشق و تعهد ادامه داده اند.
این تداوم پنج نسله، گواهی روشن بر جایگاه علم، فرهنگ و تعلیم و تربیت در میان خاندان سجادی است؛ خاندانی که در گذر بیش از یک قرن، مدرسه و کلاس درس را عرصه ای برای خدمت به مردم دانسته و نام خود را با دانش آموزی، معلمی و فرهنگ دوستی در تاریخ کردستان و منطقه پیوند زده است.
از آن روزگار دور تا امروز، هر نسل از این خاندان مشعلی را از نسل پیشین به دست گرفته و آن را روشن تر به آیندگان سپرده است؛ مشعلی که نامش دانش و مقصدش خدمت به انسان بوده است.
در این جستار سعی بر آن شد تا اسامی پنج نسلی که نسل اندر نسل به کار تعلیم و تربیت اشتغال داشتند برای خوانندگان گرامی معرفی شود.
(نسل هایی قبل از آن که در مکتب خانه تدریس نموده اند حساب نشده است.)
نسل اول معلمان از خاندان سجادی سنندج که به طور رسمی در آموزش و پرورش مشغول خدمت بودند شامل مرحومین:
آقا سید محمد جناب آقا (فرزند جناب میرزا سید سعد الدین عالم الشرع هستند. در سال ۱۲۵۵ به دنیا آمدند. قبل از تاسیس اولین مدرسه مسلمانان سنندج، همراه جناب میرزا سیدمحمد باقر رکن الاسلام در مدرسه آلیانس تدریس میکردند.)
جناب میرزا آقا سید محمد باقر رکن الاسلام (فرزند آقا میرزا سیدمحمد سعید آقا سید بابا هستند. تولد ایشان در سال ۱۲۵۳ اتفاق افتاد. ۶ سال بعد از تاسیس مدرسه پرماکدو اولین مدرسه مسلمانان شهر به همت ایشان و با کمک مادی عمویشان جناب مستطاب سید عبدالرحمان نظام الاسلام با نام سعادت و با روش اصول نوین بنا نمودند. بعد از گسترش مدارس، ایشان اولین رئیس آموزش و پرورش کردستان در دوره قاجار شدند)،
حاج میرزا آقا سید نجم الدین (فرزند میرزا سید عصام الدین هستند. در سال ۱۲۵۸ متولد گشتند. ایشان در اصل بازرگان بودند اما به دلیل علاقه و دانش علمی زیاد بعد از تاسیس مدرسه سعادت در این مدرسه و مدارس دیگر گاهی مشغول تدریس و گاهی مدیر بودند.).
لازم به ذکر است جناب مستطاب آقا سید عبدالرحمان نظام الاسلام (متولد ۱۲۳۸ شمسی) به طور رسمی در آموزش و پرورش خدمت نکرده اند و فقط در تاسیس نخستین مدرسه مسلمانان شهر به برادر زاده خود جناب میرزا آقا سید محمد باقر رکن الاسلام کمک کرده اند و گاهی نیز از سر کرم و فضل در اوقات فراغت به پرسش جوانان درباره کتب عربی و شرعیات پاسخ میداند. جناب نظام الاسلام در دوره قاجار مالک چند پارچه آبادی در منطقه کامیاران و موچش بودند و علاوه بر آن در سنندج نیز دفتر ثبت اسناد و املاک و ازدواج و طلاق خود را مدیریت میکردند. همانطور که قبلا بیان شده با استناد به کتب معتبر ایشان از مدرسان طراز اول شهر محسوب میشدند که زکات علم خود را با انتشار آن پرداخت میکردند.
آقا حاج سید احمد ولی (متولد ۱۲۵۲ شمسی) هم به طور رسمی معلم نبودند اما در مساجد سنندج شرعیات و قرائت قرآن کریم را آموزش میدادند.
نسل دوم شامل مرحومین :
جناب حاجی آقا سید میرزا موسی خان مالک (فرزند جناب مستطاب آقا سید عبدالرحمان نظام الاسلام هستند. در سال ۱۲۷۴ شمسی پا به عرصه وجود نهادند. سالها مدیر مدارس کردستان بودند به همت ایشان چند مدرسه در روستاهای دور افتاده تاسیس شد. بعدا به سنندج برگشتند و ادامه تدریس خود را در مدرسه های سنندج ادامه دادند. ایشان از جمله خوشنویسان قدیمی سنندج بودند.)،
حاج میرزا سید محمود شاه (فرزند حاج سید محمد صادق هستند. در سال ۱۲۶۷ متولد شدند. به استخدام آموزش و پرورش درآمد و سال ها در مدراس تدریس کردند و بعدا به اداره اقتصاد رفتند. ایشان از جمله خوشنویسان قدیمی سنندج بودند.)،
آقا حاج سید احمد (فرزند جناب حاج سید عبدالعزیز شیخ الاسلام هستند. چند سال به خدمت مشغول بودند. ناگهان فوت کردند.)،
آقا میرزا سید محمد (فرزند حاج سید احمد ولی هستند. متولد ۱۲۷۸ شمسی و معلم دبستان ها بودند.)،
آقا سید حسن (فرزند سید عبدالصمد هستند. سال ها در دبستان های دیواندره و مریوان و قروه و سنندج تدریس کردند.)،
آقا حاج سید محسن (فرزند سید عبدالصمد هستند. در سال ۱۲۷۸ متولد شدند. در سقز و بیجار و مریوان و سنندج تدریس کردند.)،
جناب میرزا آقا سید علی مدرس (فرزند جناب مستطاب آقا سید عبدالرحمان نظام الاسلام هستند. متولد سال ۱۲۸۱ شمسی بودند. کارشناسی الهیات داشتند از اولین دوره دانشگاه تهران دانش آموخته شدند، سالها دبیر دبیرستان های سنندج بودند، در مدرسه علوم دینی هم تدریس میکردند.)،
آقا حاج سید محمد (فرزند جناب حاج سید عبدالعزیز شیخ الاسلام هستند. در سال ۱۲۸۱ متولد شدند. در سال ۱۳۲۹ استاد دانشگاه تهران شدند و فقه شافعی را تدریس میکردند.)
علامه سید علاءالدین (فرزند حاج میرزا سید نجم الدین هستند. در سال ۱۲۸۵ شمسی به دنیا آمدند. در دانشگاه بغداد استاد دانشگاه بودند. مدتی هم وزیر اوقاف و آموزش و پرورش بودند. کتاب های زیادی به زبان کردی تالیف کردند.)،
آقا میرزا سید حسین (فرزند جناب سید علی مجد الاشراف هستند. یکی دو سال تدریس کردند بعد از آن به اداره دارایی رفتند و مدیرکل دارایی شدند.)
آقا میرزا سید عبدالخالق مالک (فرزند آقا سید عبدالله مالک هستند. در سال ۱۲۹۷ به دنیا آمدند. مدتی مدیر بودند. سال ها در دبستان های سنندج و اطراف تدریس کردند.)،
نسل سوم شامل افراد زیر است:
آقا سید میرزا عبدالله مالک (فرزند جناب حاجی آقا سید میرزا موسی خان مالک هستند. در سال ۱۳۰۹ شمسی متولد گشتند. سالها کارمند آموزش و پرورش بودند در شهرستان های مختلف و در اواخر خدمت مدتی در سنندج تدریس کردند)،
آقا سید محمد سعید (فرزند جناب میرزا آقا سید محمد باقر رکن الاسلام هستند. تولد ایشان در سال ۱۳۰۶ اتفاق افتاد. لیسانس ادبیات فارسی داشتند. در سال ۱۳۳۶ به تهران رفتند و ادامه کار خود را در آنجا دنبال کردند. فرهنگی، شاعر و ادیب بودند. در تهران نویسنده و خطاط اوراق بهادار چاپخانه دولتی بودند.)،
آقا سیدعبدالحمید (فرزند جناب میرزا آقا سید محمد باقر رکن الاسلام هستند. سال ۱۳۰۸ شمسی به دنیا آمدند. لیسانس الهیات داشتند. سال ها دبیر عربی بودند و کتب زیادی در باب تاریخ تالیف کردند. در سنندج، ارومیه و مشهد و تهران تدریس کردند.)،
دکتر سید عبدالمجید (فرزند جناب میرزا آقا سید محمد باقر رکن الاسلام هستند. در سال ۱۳۰۹ پا عرصه گیتی نهادند. در سال ۱۳۴۰ به تهران رفتند و دکترای رشته ادیان و عرفان را اخذ کردند. مدتی فرهنگی بودند بعد از مهاجرت در دانشگاه استاد شدند.).
پروفسور سید اسعد (فرزند حاج سید محمد هستند. در سال ۱۳۱۱ شمسی زاده شدند. مدتی در تهران دبیر بودند. بعد استاد دانشگاه تهران شدند. آخرین پست ایشان سرپرست دانشکده الهیات و معارف اسلامی بود.)
آقا میرزا سید عبدالرحمان (فرزند آقا سید محمد هستند. در سال ۱۳۱۲ هجری خورشیدی متولد شدند. در سقز و سنندج تدریس کردند و بعد از مدتی به تهران منتقل شدند و مشغول تدریس در مدارس آنجا شدند.)
استاد آقا میرزا سید بهاءالدین (فرزند جناب میرزا آقا سید علی مدرس هستند. در سال ۱۳۱۷ خورشیدی متولد شدند. دارای مدرک لیسانس جامعه شناسی از دانشگاه تهران سالها دبیر جامعه شناسی در دبیرستان های سنندج و مدتی هم در تربیت معلم این شهر تدریس کردند.)
آقا سید میرزا محمود مالک (فرزند جناب حاجی آقا سید میرزا موسی خان مالک هستند. در سال ۱۳۱۹ شمسی به دنیا آمدند. سال ها کارمند اداره آموزش و پرورش در سنندج بودند.)
آقا سیدمحمد رشید (فرزند آقا سید محسن هستند. در سال ۱۳۲۰ به دنیا آمدند. دارای مدرک لیسانس الهیات و مدتها در سنندج دبیر بودند. خطاط مهاری بودند، شجرنامه ای را بنده در خانه پدربزرگم مشاهده کردم به خط ایشان بود.)
آقا سید سعید ( فرزند آقا حاج سید محسن هستند. در سال ۱۳۲۰ متولد شدند. دارای تالیفاتی هستند. در مدارس سنندج و اطراف تدریس میکردند. دارای مدرک فوق لیسانس هستند به تهران مهاجرت کردند و استاد دانشگاه های این شهر بودند.)
آقا میرزا سید جمیل (فرزند جناب میرزا آقا سید علی مدرس هستند. در سال ۱۳۲۱ زاده شدند. در دوره پهلوی دارای مدرک فوق لیسانس فلسفه از دانشگاه تهران بودند و در دبیرستان فلسفه تدریس میکردند.)
آقا سید شهاب الدین ادیب (فرزند حاج میرزا سید محمود شاه بودند و دبیر و ادیب و شاعر بودند.)
آقا سید جمال اسعد سجادی (فرزند آقا سید فخر الدین هستند. در سال ۱۳۲۲ متولد شدند. مربی و راهنمای تعلیماتی در بیجار بودند. مدتی هم در کامیاران معلم و مدیر بودند.)
نسل چهارم شامل: آقا حاج سید معروف (فرزند آقا سید میرزا احمد مالک هستند. در سال ۱۳۳۳ هجری شمسی متولد شدند و سالها در سنندج دبیر ریاضی بودند.)
آقا سید جمال (فرزند آقا میرزا سید عبدالخالق مالک هستند. سال ها در سنندج کارمند اداره کل آموزش و پرورش بودند.)
نسل پنجم:
سید دانیال (تنها فرزند حاج سید رئوف، و تنها نسل باقیمانده از سجادی های سنندج قدیم که سنت معلمی را برگزیدم و آن را ادامه داده ام. ماه قبل لیسانس علوم تربیتی خود را گرفتم. چند سالی است به استخدام آموزش و پرورش درآمده ام. از کلاس چهارم ابتدایی تا حالیه مشغول خواندن کتب تاریخی و از دوران کرونا هم مشغول شرح حال نویسی هستم.)
تاریخ تولد همه افراد ذکر شده در سنندج و احیانا وفات هم سنندج یا تهران بوده است. که برای پرهیز از تکرار زیاد بیان نشده است.
لازم به ذکر است معلمی در خاندان سجادی سنندج یا از پدر به پسر منتقل گشته یا از عمو به برادر زاده و شاخه اصلی شامل افراد ذیل است:
آقا میرزا سید محمد جناب آقا عموی
جناب حاجی آقا سید میزا موسی پدر
آقا سید میرزا عبدالله عموی
آقا حاج سید معروف عموی
سید دانیال
تصاویر شاخه اصلی آقایان:
بقیه تصاویر آقایان:
سیداحمد شیخ الاسلامی (لازم به ذکر است که با توجه به شجرنامه ای که از خانواده شیخ الاسلامی سنندج دیده ام ایشان هم از سادات سجادی هستند. چون چند نسل از ایشان لقب و منصب شیخ الاسلام را در سنندج دارا بوده اند، در دوره رضا شاه برای خود نام خانوادگی شیخ الاسلامی را برگزیدند. علاوه بر آن روابط خانوادگی نزدیکی با دو خانواده نظام الاسلام و رکن الاسلام داشتند. دختر شیخ الاسلام همسر نظام الاسلام و همسر شیخ الاسلام خواهر رکن الاسلام بودند.)
سیدمحمد سجادی
سیدحسن شیخ الاسلامی
سیدمحسن شیخ الاسلامی
سیدعلی مدرس سجادی
سیدمحمد شیخ الاسلامی
سیدعبدالخالق سجادی
سیدمحمد سعید حیرت سجادی
سیدعبدالحمید حیرت سجادی
سیدعبدالمجید حیرت سجادی
سیداسعد شیخ الاسلامی
سیدعبدالرحمان سجادی
سیدبهاءالدین سجادی
سیدمحمد رشید شیخ الاسلامی
سیدجمیل سجادی
سیدجمال اسعد سجادی
تصویر معلمان و دانش آموزان مدرسه بدر سنندج سال تحصیلی 1318-1319
عکس مدرسه بدر سنندج متعلق به اواخر دوره پهلوی اول (رضا شاه) است. نفر اول از سمت راست آقا میرزا سیدمحمد سجادی (جناب آقا) متعلق به نسل اول و نفر چهارم از سمت راست برادرزاده ایشان یعنی آقا میرزا سیدعلی سجادی (مدرس) است که متعلق به نسل دوم معلمان از خاندان سجادی سنندج هستند.
معلمین از راست: 1- سیدمحمد سجادی 2- عبدالرحیم مدرسی 3- عبدالغفار ارجمندی 4- سیدعلی سجادی 5-غلامعلی مویدی
دانش آموزان از راست: 6- ظهوریان 7- ناشناس 8- صادق منجمی 9- محمود قطبی 10- عبدالله چاوشی 11- حبیب الله آزموده اردلان 12- ناشناس 13- ناشناس 14- هاشم وکیلی 15- متولی 16-- احمد آیت پناه 17- ناصر مریوانی 18- باقر ایامی 19- محی الدین محمدی 20- حسین مردوخ 21- ناشناس
منابع
تاریخچه آموزش و پرورش
سنندج قدیم
علما و دانشمندان کردستان
تحقیقات و مصاحباتی که نگارنده این سطور انجام داده است.