جناب سیدعبدالرحمان نظام الاسلام سجادی
از جمله رجال جلیل القدر، اشراف نامدار، علمای دانش پرور عصر قاجاریه از خاندان محترم سجادی، شعبه دارالعلم سنندج، یکی نیز جناب مستطاب اجل، اکرم المقاصد، اکمل الخصال، منیع الطبع، رفیع القدر، جلیل الانتساب، عظیم الشان، رفیع المنزلت، حشمت مآب، سدیدالرای، سلیم النفس، کریم السجایا، حمید السیره، شریف الگوهر، نجیب المحتد، طاهر النسب، رئیس السادات، سیدالاجلاء، فاضل الفضلاء، کامل الکمل، زبده العلماء، عمده الحکماء، ملاذ الفضلاء والادباء، مرجع العلماء والاصفیاء، مرجع الفضلاء، مجمع المحاسن والمکارم، معدن المعالی والمفاخر، موئل الکرم، مصدر الحلم، مفخر الزمان، وحید العصر، نادره الدهر، فخر بنی سجاد و بنی هاشم، حامی العلم و الادب، ناصر الحق، موید من عندالله، موفق بالتوفیق الالهی، سلیل السادات، وارث علوم الانبیاء والابرار، نقیب النجباء، حجه الفضلاء والصلحاء، رکن الراسخین، عماد العلم والدیانه، مصباح الهدایه، لسان الحکمه، منار المعرفه، سید الکرام، سرو آزاد مرام، دریای فضل و وقار، طود استقامت و صبر، مرقاه العلم، مصباح الادب، مفخره العرفاء والادباء، مرشد الکتاب، سراج الکتاب، زینه الایام، باعث الهمم، مروج العلوم و مصلح الاقوام، مناره العلم، ماوای الادباء، مورد اعتماد العلماء، ملاذ اهل دانش، السید ابن السید و عالم ابن عالم سید اجل عبدالرحمان رحمه الله رحمه واسعه، و جعل مثواه الجنان، و نور مرقده و اعلی درجته، و اقر عینه ببقاء اعقابه، و رفع مناره و علاه ملقب به نظام الاسلام، فاضل زمان و کامل دوران، و آیت روشن علم و عرفان بودند.
این وجود مبارک و نفس منور، جامع فضائل اخلاقی و خصال انسانی، در جمیع علوم معقول و منقول دستی قوی و ذوقی سلیم داشت؛ در حسن معاشرت و مکارم اخلاق، ممتاز عصر و فرید دوران بود؛ در حلم و متانت، چون کوه وقار استوار، و در رافت و احسان، چون نسیم بهار گشاده دست و مهربان. اهل فضل و اصحاب معرفت او را ملاذ و مرجع خود دانستندی و در مجالس و محافل علم، کلامش را چون در گرانبها بر دیده می نهادند.
در سنه یک هزار و دویست و سی و هشت هجری خورشیدی، جناب مستطاب اجل، آقا میرزا سید عبدالرحمان نظام الاسلام در عمارت مشید و موروثی والد ماجدشان، واقعه در کوچه سجادی از محله معروف قلعه چهارلان، در دارالایاله سنندج، پای به عرصه وجود نهاده و دیده مبارک به جهان فانی گشودند. و از همان اوان طفولیت، آثار نبوغ و نجابت در سیمای منور ایشان مشهود و نمایان بود.
از جمله آثار خیریه و خدمات جلیله ی آن جناب در ایام حیات، بنای مدارس و مساجد عدیده در قراء و نواحی کردستان به خرج شخصی ایشان است که موجبات ترقی معارف و اشاعه علم را در آن حدود فراهم نمود. همچنین در دارالایاله ی سنندج، به همت و اعانت مالی معظم له، جناب سیدمحمدباقر رکن الاسلام نخستین مدرسه را تاسیس فرمودند.
شغل شریف ایشان در اصل ملاکی و تدبیر املاک موروثی بوده است. جناب آقا سید عبدالرحمان نظام الاسلام بخشی از املاکشان چندین قریه مرغوب از جمله اراضی واقع در بین منطقه دهگلان و کامیاران بوده است. در کنار آن صاحب دفاتر ازدواج و طلاق و نیز دفتر ثبت اسناد و املاک در سنندج بودند. از این جهت قباله ها و اسناد متعدده مزین به مهر مبارک ایشان موجود و از ایشان باقی مانده است.
در عهد شباب و ایام تحصیل و تادب، به ملازمت و مصاحبت جناب رکن الاسلام در فنون لسان و ادبیات فرانسه اشتغال ورزیده اشتغال ورزیده، و با ذوقی سلیم و نگاهی تیزبین، علوم متداوله فرنگ را آموخته اند.
معظم له، از سر کرم و احسان و فضل گهگاه به تعلیم لسان و ادبیات عربی به طلاب و اهل علم سنندجی اشتغال می ورزیدند بی آن که در برابر زحمات خویش وجهی مطالبه نمایند. این سیرت کریمه و اخلاق فاضله سبب گشت تا جماعتی کثیر از طالبان علم و فضیلت از محضر آن جناب علوم عربیه و فنون بلاغت را بیاموزند و از برکات انفاس قدسیه اش بهره مند گردند. چه بسا بسیاری از فضلای آن عصر که بعدها در سنندج به مراتب علم و فضل شهرت یافتند، از شاگردان و مستفیدان مکتب جناب نظام الاسلام بوده اند، و نام ایشان در سطور تذکره علما به نیکی و تکریم ثبت است.
در حوالی سنه یک هزار و دویست و شصت هجری شمسی، جناب مستطاب اجل، آقا میرزا سید عبدالرحمان نظام الاسلام رفع الله درجته قطعه زمینی در محله مولد و زادگاه خویش ابتیاع فرموده، و در همان اراضی مبارکه، به بنای عمارت و سرای مجللی برای اقامت و استراحت خویش مبادرت ورزیدند، که به مرور ایام از منازل معروف و محل اجتماع اهل علم و ادب گشت.
در ایام سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، ملقب به نظام الاسلام شدند. مراسلات و نامه نگاری هایی میان جناب نظام الاسلام و شاه از دوران قاجار به یادگار مانده که بعضی از آن اوراق مشتمل بر تذکراتی از نحوه حکومت داری اربابان دولت است. آن بزرگوار نیز در سنوات ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۸ هجری شمسی، در زمره ی علمای مشروطه خواه و آزادی طلب محسوب می گردیدند.
در سال ۱۲۹۵ هجری شمسی، در جریان تغییر و انتصاب حاکم کردستان، جناب نظام الاسلام تلگراف ها و مکتوبات متعددی به حضور حسن وثوق الدوله و حتی به احمدشاه قاجار ارسال نمودند و از ظلم و جور مشیرالسلطان بر رعایا و اهل آن دیار شکایت بردند. این اقدام موجب گردید منصور الملک معاون مشیرالسلطان پس از مراجعت از کرمانشاهان، از جریان مطلع شده و جناب نظام الاسلام را به دارالایاله احضار نمودند. پس از حضور و استنطاق، بالغ بر هزار و پانصد تومان وجه از مشارالیه ستانده، آنگاه حکم آزادی ایشان صادر گردید. پس از آن، بالاخره بعد از یک ماه و نیم، همت و تلاش های ایشان به نتیجه نشست و جناب عباس خان سردار رشید اردلان (از احفاد امان الله خان والی اردلان)، عهده دار حکومت کردستان گردیدند.
از جناب مستطاب نظام الاسلام، به عنوان یکی از مدرسین برجسته و طراز اول شهر سنندج طی دویست سال اخیر نام میبرند و همواره مورد احترام اهل علم و فضل بوده اند. حکایاتی از سلوک و فضایل ایشان استاد سیدعلاءالدین سجادی در کتاب نفیس رشته مروارید نقل فرمودند. و در کتاب سنندج قدیم نیز از جناب مستطاب آقا میرزا سید عبدالرحمان به عنوان یکی از بزرگان و اعاظم شهر یاد شده است.
ماسفا در سال ۱۳۴۶ شمسی، با گشایش خیابان هفده شهریور (سابقا ۲۵)، بقایای عمارت حدودا هزار متری رفیع نظام الاسلام (چنین مسموع افتاده که مساحت آن بنای مبارک، قریب به ربع عمارت آصف دیوان بوده است.) که در جوار چهارراه شهدا (فرح اسبق) قرار داشت، بکلی منهدم گردید و زمین آن به چند قسمت تقسیم گشته و جای خویش را به ساختمان های نوساز داد که توسط نوه های معظم ایشان بنا شده است.
لازم به تذکر است که جناب مستطاب سید عبدالرحمان نظام الاسلام، اولین شخصی بودند در کردستان که نام خانوادگی سجادی را اختیار فرمودند. همسر مکرمه ایشان، دختر حاج سید عبدالعزیز شیخ الاسلام (از علمای زمیندار دوره قاجار و پهلوی اول، و نخستین نفری هستند که در استان کردستان شناسنامه دریافت نمودند. همچنین ایشان داماد جناب رکن الاسلام بوده اند.) بودند. برادران همسر جناب نظام الاسلام عبارت بودند از: جناب سیدعبدالحمید ناظم الشریعه (از طبقه علما)، جناب حاج سیدمحمد شیخ الاسلام (استاد دانشگاه تهران)، سیداحمد (از طبقه علما)، سید عبدالله (از طبقه علما)، ملا سیدعبیدالله و سید هادی (دادیار دیوان عالی کشور) و سید مهدی (نماینده مجلس شورای ملی، معاون وزیر دادگستری). (ضمنا سید محمدباقر رکن الاسلام، دایی سیدعبدالحمید، سیداحمد، سیدعبدالله، سیدمحمد و سیدعبیدالله شیخ الاسلامی بوده اند.)
نسب اجداد
جناب مستطاب میرزا سیدعبدالرحمان نظام الاسلام سجادی فرزند جناب میرزا سیدسعدالدین عالم الشرع و نوه ی جناب میرزا سیدعبدالمجید تامین السادات (مدتی قاضی القضاه) و نتیجه ی جناب سیداحمد میرزا مدرس الاسلام هستند.
نسب جناب سیدعبدالرحمان نظام الاسلام سنندجی به امام صادق (نوه ی امام سجاد و نبیره حضرت علی رضی الله عنه) باز می گردد. از سوی والده ی ماجده امام جعفر صادق نیز به حضرت ابوبکر صدیق (رضی الله) میرسند، که نسبشان به این شرح است: ام فروه بنت قاسم بن محمد بن حضرت ابوبکر (رضی الله عنه). به دین ترتیب خاندان معظم سجادی به خلفای راشدین پیوند می یابند.
فرزندان و نوادگان
از جناب نظام الاسلام، دو پسر و یک دختر به یادگار ماند.
مرحوم مغفور جناب مستطاب اجل حاجی آقا سید میرزا موسی خان مالک کمال الکتاب رفع الله درجته فرزند ارشد جناب مستطاب سید عبدالرحمان نظام الاسلام طیب الله ثراه از رجال نامدار و معاریف دارالایاله سنندج به شمار می رفتند.
ایشان از حیث فضل و ادب و حسن خط در زمره خوش نویسان برجسته سنندج محسوب می گردیدند و از جهت خیرخواهی و احسان نیز در بلاد کردستان نامی نیکو از خود به یادگار نهادند. مدارس عدیده در آبادی های طا و کانی سواران و غیره به همت و از مال شخصی پدر ایشان تاسیس یافت و موجبات اشاعه علم و تربیت اطفال آن نواحی را فراهم ساختند.
املاک و مستغلات موروثی خانواده به کفایت و تدبیر معظم له اداره می گردید و رعایای متعلقه ایشان، به برکت توجه و تربیت آن جناب، اغلب از اهل علم و سواد شده، در عهد دولت پهلوی به مناصب و مشاغل دولتی دست یافتند.
در سنه ۱۳۱۸ هجری شمسی، جناب حاجی آقا سید میرزا موسی خان مالک ملقب به کمال الکتاب به موجب قباله های شرعیه و اسناد معتبره، سهام و حصص سایر وراث از جمله اخوان و اخوات خویش را از آبادی ها و املاک موروثی مرحوم نظام الاسلام به ثمن معلوم خریداری و به تملک خود درآوردند. همچنین در همان سال، عمارت رفیعه نظام الاسلام در دارالایاله سنندج نیز به تصرف و ملکیت تام ایشان درآمد.
لیکن بعد از ۲۸ سال چنان که پیش تر مذکور افتاد در سنه ۱۳۴۶ هجری خورشیدی، هنگام احداث شارع موسوم به هفده شهریور، آن عمارت فاخر و یادگار عهد قاجاریه به کلی منهدم گشته و از صفحه روزگار محو شد؛ و از آن پس، اهل فضل و دوستداران آثار قدیمه، از زوال آن عمارت نفیس، متاسف و متالم گشتند.
پسر دیگر آن جناب، میرزا سیدعلی، ملقب به مدرس رفع الله درجته از رجال فاضل و اهل علم دارالایاله سنندج به شمار می رفتند. مشارالیه از جمله نخستین فضلا و متعلمان این دیار بودند که در بدایت تاسیس دانشگاه در این مملکت، توفیق تحصیل در دانشگاه طهران یافته، و از دانشکده معقول و منقول (الهیات) با مدرک کارشناسی فارغ التحصیل گردیدند.
ایشان در زمره اولین دبیران لیسانسیه کشور محسوب می شدند و در کنار علوم جدیده، به تحصیل علوم قدیمه شرعیه و ادبیه نیز اشتغال ورزیده، در هر دو فن به مراتب فضل و کمال نائل آمدند. لازم به عرض و تقریر است که مشارالیه پس از آن که حصه و سهم خویش از عمارت رفیع نظام الاسلام را به اخوی بفروخت، به اراضی و املاک منسوبه به نظام الاسلام، واقعه در کوچه سجادی متصل به میدان آزادی (اقبال اسبق) مراجعت فرموده، و در همان موضع، به سعی و اهتمام خود، بنایی شریف و مسکنی نیکو بنیاد نهادند که ماوای اهل و عیال و محل سکونت معظم الیه گردید.
و اما یگانه دختر مکرم نظام الاسلام، به عقد ازدواج جناب سید حسن سجادی درآمدند و پیوند خجسته ای میان دو شاخه شریف از دودمان سجادی برقرار گردید بدین سان رشته خویشاوندی و اصالت خاندان سجادی در چندین شاخه استمرار یافته است.
لازم به عرض است که مرحوم سید عبدالله مالک، برادر مکرم آقا سیدعبدالرحمان نظام الاسلام، چون به رحمت ایزدی پیوست، پسری از او به یادگار ماند موسوم به سید عبدالخالق مالک. جناب سیدعبدالرحمان نظام الاسلام سرپرستی و تربیت آن فرزند صغیر را به کمال رافت متکفل گردیدند، و آن جناب سلیل نیز در کنار اولاد برومند جناب نظام الاسلام پرورش یافته و به اتفاق ایشان بالید و رشد نمودند.
نوادگان جناب مستطاب اجل اکرم، مرحوم آقا سید عبدالرحمان نظام الاسلام سجادی طیب الله ثراه که به حقیقت از ارکان فضل و دیانت عهد خویش بودند، در اعصار لاحقه هر یک در آفاق مختلفه به مراتب نیک نامی و کمال نائل آمده اند. جمعی از احفاد جد جدم در ممالک متحده آمریکا، مملکت هلند و فنلاند اقامت دارند، و باقی اعقاب هم عده ای در تهران و کرج و تعدادی دیگری هم که از جمله آنان را راقم این سطور (اینجانب) تشکیل می دهد در دارالایاله سنندج ساکن و مشغول معاش و خدمت به وطن و ملت خویش اند. ناگفته نماند که آن جناب، یعنی مرحوم نظام الاسلام، از حیث نسبت و پیوند خویشاوندی نیز عموی معظمان آقایان رکن الاسلام سجادی و مجد الاشراف سجادی بوده اند.
وفات
جناب مستطاب اجل اکرم، عالم ربانی و فاضل زمان، سید عبدالرحمان نظام الاسلام سجادی طیب الله ثراه و رفع الله درجته پس از عمری سرشار از خدمات جلیله و مآثر حمیده، که جملگی به نفع رعیت و ترویج علم و صلاح عامه مصروف گشته بود، در اوایل ایام سلطنت رضاخان میرپنج پهلوی، در سنه یک هزار و سیصد و هفت هجری خورشیدی، داعی اجل را لبیک گفته، به جوار رحمت ایزدی شتافتند. روح مطهر و نفس زکیه آن مرحوم به ملکوت اعلی عروج نمود، و پیکر شریفشان با نهایت احترام و تشریف، در جوار اجداد کرام و اسلاف معظم، در مقبره شیخان دارالایاله سنندج به خاک سپرده شد. رحمت واسعه الهی بر روان تابناک آن جناب باد، و یاد نیکویش تا ابد در خاطر اهل فضل و علم پاینده خواهد ماند.
«فرحمهم الله تعالی و رفع درجاتهم فی جنات النعیم»
در باب ذکر تنی چند از مفاخر
همچنان و جهت مزید تذکار و احیاء خاطر ارباب فضل و اصحاب اطلاع، شایسته و سزاوار است که یاد و نام بزرگواران و اعلام نامی این دودمان شریف، که از سلاله طیبه سادات کرام و از خاندان علم، تقوی و شرف به شمار می آیند، در اوراق این تذکره ثبت و ضبط گردد؛ تا آیندگان از مطالعه آن، بر فضل و منزلت آن اعیان و رجال جلیل القدر وقوف یابند و حق تقدم ایشان را در عرصه دیانت و دانش و خدمت به وطن بشناسند. از این رو، جهت مزید تذکار و یادآوری مفاخر آن سلاله جلیله، اسامی جمعی از سادات محترم، علما و اعیان نامدار خاندان سجادی در ذیل مرقوم می گردد، تا چون چراغی فروزان در صفحه روزگار باقی و برقرار ماند و نسل های بعد به استحضار رسند که این دودمان، قرنا بعد قرن، مصدر خیر و علم و کرامت بوده اند. از ارباب فضل و اصحاب اطلاع، تمنا آن است که هرگاه اراده مشاهده تفصیل احوال و خدمات هر یک از بزرگان و اعیان مذکور فرمایند، بر اسم مبارک و عنوان شریف ایشان که در ذیل درج است، کلیک نمایند تا تفصیل مراتب و سوانح حیات آنان بر صفحات مشاهده ظاهر گردد.
وزیری پاکدست، دکتر سیدمحمد تمدن الملک
عالم بصیر، سیدمحمدباقر رکن الاسلام
ارباب بزرگ منش، سیدعلی مجد الاشراف
قاضی عالی مقام، حاج سیدعبدالمجید
فردی متقی و عابد، حاج سید احمد ولی
تاجر و دبیر فرزانه، حاج میرزا سیدنجم الدین
علامه متبحر، میرزا سید علاءالدین
مدیری دانا، میرزا سیدمحمود شاه
مدیر کلی شایسته، میرزا سیدحسین
منابع
- سنندج قدیم
- علما و دانشمندان کردستان
- نامداران علم و فرهنگ
- تاریخ کردستان
- آیینه سنندج
- تاریخچه آموزش و پرورش
- مصاحبه و محاوره با افراد موثق و معمرین معزز که از احوال و آثار جناب مستطاب سید عبدالرحمان نظام الاسلام اطلاعات معتبر در خاطر داشته اند.