سوپرالنینوی ۲۰۲۶؛ هشداری برای آینده امنیت آب و محیط زیست ایران

تغییرات اقلیمی در دهه های اخیر سبب شده است که رخدادهای حدی هیدروکلیماتیک با فراوانی و شدت بیشتری ظاهر شوند و مخاطراتی فراتر از الگوهای تاریخی را بر کشورهای خشک و نیمه خشک تحمیل کنند. در این میان، پدیده النینو–نوسان جنوبی (ENSO) به عنوان مهم ترین عامل تغییرپذیری اقلیم در مقیاس بین سالانه، نقش تعیین کننده ای در بازآرایی گردش عمومی جو، تغییر الگوهای بارش و افزایش احتمال وقوع خشکسالی ها و سیلاب های شدید در بسیاری از مناطق جهان، از جمله خاورمیانه، ایفا می کند (McPhaden et al., 2006; IPCC, 2023). یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که رخداد سوپرالنینوی ۲۰۲۶ با ثبت ناهنجاری دمایی بی سابقه در ناحیه Niño 3.4، می تواند یکی از اثرگذارترین محرک های اقلیمی سال های اخیر برای ایران باشد.

بر اساس نتایج این پژوهش، افزایش دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی موجب تغییر در سلول واکر، تقویت امواج راسبی و جابه جایی مسیر جت استریم ها شده و در نهایت الگوی بارش ایران را به سمت یک رفتار دوگانه سوق می دهد؛ به گونه ای که احتمال کاهش بارندگی در حوضه های مرکزی و شرقی کشور افزایش یافته، در حالی که خطر وقوع بارش های حدی و سیلاب در جنوب و جنوب غرب کشور به طور هم زمان تشدید می شود. این الگوی متضاد، یکی از پیچیده ترین سناریوهای مدیریت منابع آب را پیش روی ایران قرار می دهد، زیرا کشور باید هم زمان برای مقابله با کم آبی و سیلاب برنامه ریزی کند.

اهمیت این هشدار زمانی آشکارتر می شود که بدانیم ایران با متوسط بارندگی کمتر از ۲۵۰ میلی متر در سال، تنها حدود یک سوم میانگین جهانی بارش را دریافت می کند و طی دو دهه اخیر نیز با افت مستمر منابع آب زیرزمینی، گسترش فرونشست زمین و افزایش کانون های گردوغبار روبه رو بوده است. در چنین شرایطی، کاهش بارش های زمستانه می تواند تغذیه آبخوان ها و ذخایر برفی را کاهش دهد، در حالی که وقوع بارش های کوتاه مدت و شدید، به دلیل ظرفیت پایین نفوذپذیری و تخریب پوشش گیاهی، عمدتا به رواناب و سیلاب تبدیل خواهد شد؛ پدیده ای که نه تنها کمبود آب را جبران نمی کند، بلکه موجب افزایش فرسایش خاک، رسوب گذاری مخازن سدها و تخریب زیرساخت ها نیز می شود.

از منظر مدیریت سرزمین، سوپرالنینوی ۲۰۲۶ صرفا یک رویداد اقیانوسی نیست، بلکه آزمونی برای میزان آمادگی نظام برنامه ریزی کشور در برابر مخاطرات اقلیمی است. اتکای صرف به میانگین های اقلیمی گذشته دیگر پاسخگوی شرایط جدید نیست و مدیریت منابع آب باید بر پایه پیش بینی های فصلی، پایش مستمر شاخص های جهانی مانند ENSO، توسعه سامانه های هشدار زودهنگام، تقویت آبخیزداری، تغذیه مصنوعی آبخوان ها و اصلاح الگوی کشت استوار شود. هرچه فاصله میان علم و سیاست گذاری کمتر شود، امکان کاهش خسارت های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی نیز افزایش خواهد یافت.

شاید مهم ترین پیام این پژوهش آن باشد که بزرگ ترین تهدید پیش روی ایران، خود سوپرالنینو نیست، بلکه غافلگیری در برابر پیامدهای آن است. آینده امنیت آب، امنیت غذایی و پایداری محیط زیست کشور بیش از هر زمان دیگری به توانایی ما در تبدیل داده های علمی به تصمیم های مدیریتی وابسته است. اگر هشدارهای اقلیمی امروز مبنای برنامه ریزی قرار گیرند، می توان بخش قابل توجهی از خسارت های فردا را کاهش داد؛ اما نادیده گرفتن این شواهد، می تواند هزینه های جبران ناپذیری بر منابع طبیعی و توسعه پایدار ایران تحمیل کند.