تحلیل روند، نوسان و پیش بینی تراز آب دریای خزر در دوره 1992–2025 و ارزیابی پیامدهای اکولوژیک آن بر جنگل های هیرکانی با استفاده از داده های ارتفاع سنجی ماهواره ای، تحلیل سری زمان و سنجش ازدور

دریای خزر طی یک قرن اخیر نوسانات تراز قابل توجهی را تجربه کرده است، به گونه ای که دامنه تغییرات آن بیش از 3 متر گزارش شده است. مطالعات اخیر نشان می دهد که از دهه 1990 میلادی روند کاهش تراز آب خزر مجددا تشدید شده و تحت تاثیر تغییرات اقلیمی، افزایش دمای منطقه ای و تغییر رژیم رواناب رودخانه ولگا، احتمال تداوم این روند در دهه های آینده وجود دارد. از سوی دیگر، جنگل های هیرکانی به عنوان یکی از قدیمی ترین اکوسیستم های جنگلی جهان، وابستگی شدیدی به شرایط رطوبتی، سطح آب زیرزمینی و تعادل هیدرولوژیکی نوار ساحلی جنوبی خزر دارند. با این وجود، ارتباط کمی میان کاهش تراز آب خزر و پاسخ اکولوژیک این جنگل ها تاکنون به طور جامع مورد ارزیابی قرار نگرفته است.هدف این پژوهش، ارزیابی کمی اثرات کاهش تراز آب دریای خزر بر پایداری اکولوژیک جنگل های هیرکانی است. برای این منظور، داده های ماهانه تراز آب دریای خزر در ایستگاه های انزلی و نوشهر طی دوره 2025-1966 مورد استفاده قرار گرفت. روند تغییرات تراز آب با استفاده از آزمون ناپارامتری من-کندال و شیب سن تحلیل شد. همچنین، تغییرات پوشش جنگلی و شاخص تفاضل نرمال شده پوشش گیاهی (NDVI) با بهره گیری از تصاویر ماهواره ای Landsat طی دوره 1985 تا 2025 استخراج گردید. به منظور ارزیابی پاسخ اکولوژیک جنگل ها، داده های بارش، دمای هوا، رطوبت نسبی و سطح آب زیرزمینی در نوار ساحلی استان های گیلان، مازندران و گلستان مورد بررسی قرار گرفت. ارتباط میان متغیرها با استفاده از تحلیل همبستگی پیرسون، رگرسیون چندمتغیره و تحلیل مولفه های اصلی (PCA) ارزیابی شد.نتایج نشان داد که روند کاهش تراز آب خزر در سواحل جنوبی معنی دار بوده و نرخ افت متوسط سالانه بین 2/2 تا 8/2 سانتی متر در سال متغیر است. همزمان، میانگین NDVI در جنگل های جلگه ای و میان بند هیرکانی کاهش معنی داری (P<0.05) را نشان داد. نتایج رگرسیون نشان داد که حدود 41 درصد تغییرات NDVI توسط نوسانات تراز آب، رطوبت نسبی و تغییرات سطح آب زیرزمینی قابل تبیین است. همچنین افت تراز آب خزر با کاهش سطح ایستابی، افزایش تنش خشکی و جابجایی تدریجی مرز اکولوژیک گونه های رطوبت پسند همراه بوده است.نتایج پژوهش نشان می دهد که تداوم کاهش تراز آب دریای خزر می تواند به عنوان یکی از محرک های اصلی تغییر ساختار اکوسیستم جنگل های هیرکانی عمل کرده و پایداری بلندمدت این میراث طبیعی جهانی را تهدید نماید. ازاین رو، پایش همزمان تغییرات هیدرولوژیک و اکولوژیک در برنامه های مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی ضروری است.

کلیدواژه ها:

دریای خزر ، جنگل های هیرکانی ، تغییر اقلیم ، کاهش تراز آب ، NDVI ، پایداری اکوسیستم