«برای آنکه آزاد باشید، باید کنترل شوید»
آیا تا به حال فکر کرده اید که چرا دولت ها اینقدر به جمعیت، نرخ تولد، سلامت عمومی و آمارهای اقتصادی اهمیت می دهند؟ آیا این فقط «خدمت به مردم» است، یا چیزی عمیق تر و شگفت انگیزتر در کار است؟میشل فوکو، فیلسوف نامدار فرانسوی، در کتاب شگفت انگیز «تولد زیست سیاست» پاسخی می دهد که می تواند جهان بینی شما را نسبت به سیاست، قدرت و حتی زندگی روزمره تان دگرگون کند. فوکو با قلمی تیز و نگاهی تبارشناسانه، نقاب از چهره قدرت مدرن برمی دارد و نشان می دهد که سیاست دیگر فقط درباره حاکمیت، قانون و شمشیر نیست. سیاست مدرن وارد مرحله ای شده که فوکو آن را «زیست سیاست» می نامد: «سیطره قدرت بر زندگی» و «دست یابی قدرت به انسان به منزله موجودی زنده، به طوری که امر زیستی زیر کنترل دولت قرار گرفته است». تصور کنید: دولتی که روزگاری فقط بر خاک و شهرها حکمرانی می کرد، اکنون به درون سلول های شما راه یافته است. فوکو به ما هشدار می دهد که «تحلیل زیست سیاست تنها با شناخت رژیم عمومی خرد حکومتی مورد بحث امکان پذیر است» و آن رژیم عمومی چیزی جز «لیبرالیسم» نیست. بله، همان لیبرالیسمی که ما آن را با آزادی، دموکراسی و رفاه برابر می دانیم.
انقلاب در مفهوم آزادی
شاید باورنکردنی به نظر برسد، اما فوکو ادعا می کند که لیبرالیسم آزادی را «تولید» می کند. او می گوید: «اگر واژه لیبرال را به کار می برم، نخست به این دلیل است که این کردار حکومتی در فرایند تاسیس خود، با احترام به این یا آن آزادی، یا تضمین آنها متقاعد نمی شود. این کردار حکومتی مصرف کننده آزادی است». به عبارت دیگر، حکومت لیبرال مانند باغبانی است که نهال آزادی را می کارد، آبیاری می کند، هرس می نماید و گاهی نیز ریشه های سرکش آن را قطع می کند. آزادی در اینجا یک «جهان شمول از پیش داده» نیست، بلکه محصولی است که باید دائما «سازماندهی شود». و اینجاست که پارادوکس بزرگ لیبرالیسم خود را نشان می دهد: «حکومت باید آزادی را تولید کند، اما خود همین عمل مستلزم برقراری حدود، کنترل ها، اشکال اجبار و الزام های مبتنی بر تهدید است». به عبارت ساده تر، برای آنکه آزاد باشید، باید کنترل شوید.
بازار: معبد جدید حقیقت
فوکو یکی از جسورانه ترین ایده های خود را در تحلیل «بازار» به کار می برد. در روزگار قدیم، بازار «محل هدایت» و انباشته از مقررات بود. اما از قرن هجدهم، بازار به «محل حقیقت مندی» تبدیل می شود. یعنی چه؟ یعنی بازار دیگر فقط جای خرید و فروش نیست؛ بازار به دستگاهی تبدیل می شود که «حقیقت را درباره کردار حکومتی می گوید». فوکو تصریح می کند: «از اواسط سده هجدهم، برقراری هماهنگی معقول و سنجیده ای بین این کردارهای مختلف که از هزینه های گمرکی تا مالیات بندی و تنظیم بازار و تولید و غیره را دربرمی گرفت، امکان پذیر می شود». اینجاست که دیگر از عدالت و اخلاق خبری نیست. «یک حکومت خوب دیگر صرفا حکومتی عادل یا صادق نیست. اکنون از دید بازار، حکومت خوب، حکومتی است که طبق حقیقت عمل کند.» و آن حقیقت، چیزی نیست جز منطق قیمت ها، عرضه و تقاضا، و رقابت.
معمای وحشتناک آزادی و امنیت
آیا تا به حال دقت کرده اید که هرچه جوامع آزادتر می شوند، نظارت ها، دوربین ها، مقررات و کنترل ها هم بیشتر می شوند؟ فوکو این تناقض را به زیبایی توضیح می دهد: «بازی آزادی و امنیت درست در قلب این خرد حکومتی جدید قرار دارد». او حتی فراتر می رود و می گوید که «پاناپتیکون» بتام – آن طرح معروف زندان نظارتی – نه فقط یک طرح برای زندان ها، بلکه «قاعده حکومت لیبرال» است. حکومت باید به مثابه یک «ناظر»(همان تله اسکرین رمان 1984 جورج اورول) عمل کند، نه یک مداخله گر مستقیم. «آزادی اقتصادی و تکنیک های انضباطی کاملا با یکدیگر پیوند دارند». شعار لیبرالیسم چیست؟ فوکو پاسخ می دهد: «به طور مخاطره آمیز زندگی کن». فرهنگ سیاسی مخاطره در قرن نوزده جای «سواران آخرالزمان» را می گیرد. ترس از بیماری، ترس از جرم، ترس از بیکاری، ترس از زوال نژاد – همه و همه ابزارهایی برای تولید و مدیریت آزادی در چارچوب امنیت.
فوکو در پایان ، پرسشی شگفت انگیز مطرح می کند: آیا سوسیالیسم یک «فن حکمرانی» خاص خود دارد؟ پاسخ او کوتاه و تکان دهنده است: «سوسیالیسم فن حکمرانی خاص خود را ندارد». او می گوید سوسیالیسم همیشه با اشکال دیگر حکومت داری (لیبرال، پلیسی، برنامه ریزی) پیوند خورده است و «اگر واقعا حکومت داری سوسیالیستی وجود دارد، نمی توان آن را پنهان در سوسیالیسم و متون آن دانست. حکومت داری سوسیالیستی را نمی توان از سوسیالیسم و متون آن استنباط کرد. باید آن را ایجاد کرد». این جمله یعنی چه؟ یعنی تمام آنچه ما تاکنون درباره رابطه دولت، اقتصاد و آزادی می دانستیم، شاید بر پایه مفروضاتی بنا شده که هیچ گاه جرئت نکرده ایم به پرسششان بگیریم.
کانال در بله:
کانال در ایتا: