اولین گزارش شناسایی نژاد (Ug99) TTKSK عامل زنگ ساقه ی گندم (Puccinia graminis f. sp. tritici) از شمال غرب ایران

زنگ ساقه یا زنگ سیاه با عامل قارچی Puccinia graminis f. sp. tritici یکی از مخرب ترین بیماریهای گندم در جهان بوده و در صورت کاشت وسیع ارقام حساس و وجود شرایط محیطی مناسب، خسارت بیماری میتواند به نابودی کامل محصول منجر شود. یکی از نژادهای پرآزار (High virulent) عامل بیماری، نژاد (Ug99) TTKSK است که با پرآزاری بر روی ژن Sr31 که به مدت بیش از 40 سال عامل اصلی مقاومت به بیماری بود، یکی از تهدیدات جدی در تولید پایدار گندم به شمار میرود. هر چند گزارشهای رسمی حاکی از ظهور نژاد Ug99 در سال 2007 از غرب ایران است، اما شواهد ورود این نژاد به ایران از سال 2001 وجود دارد. با توجه به گسترش زنگ ساقه ی گندم به شمال غرب کشور، به منظور شناسایی و تعیین نژاد جمعیتهای موجود در مناطق مختلف این پهنه، در سال 1395 نمونه های برگ و ساقه ی آلوده جمع آوری گردیده و مراحل جداسازی، خالص سازی، تکثیر و تهیه ی سه جدایه ی تک جوش از هر جدایه ی عامل بیماری در گلخانه ی زنگ ساقه واحد پاتولوژی بخش تحقیقات غلات (موسسه تحقیقات اصلاح تهیه نهال و بذر، کرج) انجام شد. تیپ آلودگی 14 روز پس از مایه زنی گیاهچه های 20 رقم افتراقی آمریکای شمالی بر اساس مقیاس صفر تا 4 استاکمن و همکاران ثبت گردید. با توجه به نتایج به دست آمده، جدایه ی P. graminis f. sp. tritici جمع آوری شده از منطقه ی هشترود استان آذربایجان شرقی به عنوان نژاد (Ug99) TTKSK شناسایی شد. تک جوشی از علائم ظاهرشده بر روی ژنوتیپ افتراقی Sr31/6*LMPG، ضمن تکثیرو تعیین نژاد مجدد، بر روی ارقام تجاری شیرودی، فلات، MV17 و زاگرس حامل ژن Sr31 مایه زنی شد. با توجه به ظهور مجدد تیپ آلودگی بالا بر روی این ژنوتیپ ها، شناسایی جدایه ی جمع آوری شده از منطقه ی هشترود به عنوان نژاد TTKSK تائید گردید. با توجه به حساسیت اغلب ارقام مربوط به اقلیم سرد و محدودیت ژنهای مقاومت به زنگ ساقه در آنها، اتخاذ تدابیر و اقدامات عملی برای مقابله با گروه نژادی Ug99 و واریانتهای آن جهت جلوگیری از گسترش و همه گیری این بیماری در اقلیم سرد ایران و حفظ امنیت غذایی در کشورهای واقع در مسیر مهاجرت اسپورهای بیمارگر ضروری است.