از سواد دیجیتال تا تاب آوری دیجیتال؛ چارچوبی نوین برای پیشگیری از آسیب های فضای مجازی

فضای مجازی به یکی از مهم ترین بسترهای یادگیری، تعاملات اجتماعی و دسترسی به اطلاعات برای دانش آموزان تبدیل شده است؛ با این حال، گسترش فرصت های دیجیتال، هم زمان زمینه بروز مخاطراتی همچون مواجهه با اطلاعات نادرست، نقض حریم خصوصی، تعاملات ناسالم، وابستگی به رسانه های دیجیتال و سایر آسیب های مرتبط را نیز فراهم ساخته است. در چنین شرایطی، آموزش صرف مهارت های کاربری فناوری نمی تواند پاسخگوی نیازهای تربیتی دانش آموزان باشد و ضرورت توجه به رویکردهای توانمندساز بیش از پیش احساس می شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین پیوند مفهومی میان سواد دیجیتال و تاب آوری دیجیتال و ارائه چارچوبی نوین برای پیشگیری از آسیب های فضای مجازی در محیط مدرسه انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی با رویکرد مروری است. داده ها از طریق مطالعه اسنادی و بررسی منابع علمی معتبر داخلی و خارجی گردآوری و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان داد که سواد دیجیتال، هنگامی که ابعاد شناختی، اخلاقی، ارتباطی و اجتماعی را نیز در بر گیرد، می تواند زمینه شکل گیری تاب آوری دیجیتال را فراهم سازد. همچنین مشخص شد مولفه هایی مانند تفکر انتقادی، ارزیابی اعتبار اطلاعات، خودتنظیمی، تصمیم گیری آگاهانه، مسئولیت پذیری، رعایت اخلاق دیجیتال، حفاظت از حریم خصوصی و توانایی حل مسئله، از مهم ترین عناصر شکل دهنده تاب آوری دیجیتال هستند که قابلیت تقویت از طریق برنامه های آموزشی مدرسه را دارند. بر اساس تحلیل یافته ها، چارچوب مفهومی پیشنهادی پژوهش، بر توانمندسازی دانش آموزان برای مواجهه ایمن، مسئولانه و آگاهانه با چالش های فضای مجازی تاکید دارد و می تواند مبنایی برای طراحی برنامه های آموزشی، تربیتی و سیاست گذاری های مرتبط با توسعه شایستگی های دیجیتال در نظام آموزشی ایران باشد.

کلیدواژه ها:

سواد دیجیتال ، تاب آوری دیجیتال ، آسیب های فضای مجازی ، پیشگیری آموزشی ، شایستگی های دیجیتال ، محیط مدرسه ، توانمندسازی دانش آموزان