بررسی گناه نتایج و پیامدهای آن در منطق الطیر عطار

منطق الطیر شیخ فریدالدین عطار نیشابوری یکی از برجسته ترین و بنیادین ترین منظومه های عرفانی در ادب فارسی به شمار می رود که سیر معنوی مرغان را در قالب داستانی رمزی روایت می کند. مرغانی که نماد سالکان طریقت اند و به هدایت هدهد نماد پیر و مرشد سفری را آغاز می کنند تا بتوانند از کثرت به وحدت رسیده و به سیمرغ حقیقت نائل آیند. این سلوک، سفری پر مخاطره است که عبور از هفت وادی دشوار را می طلبد. سالک در این مسیر باید از تعلقات دنیوی و حجاب های درونی و بیرونی رهایی یابد. یکی از مهم ترین حجاب ها در این راه مفهوم «گناه» است. عطار نیشابوری برخلاف رویکردهای صرفا فقهی حقوقی گناه را عمدتا در بعدی هستی شناختی و سلوکی بررسی می کند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مفهوم گناه و تحلیل پیامدهای وجودی و معنوی آن در منطق الطیر انجام شده است. روش تحقیق کیفی و از نوع توصیفی تحلیلی است و داده ها مستقیما از متن اصلی اثر، بر اساس تصحیح دکتر کاظم دزفولیان استخراج و تحلیل شده اند. چارچوب نظری پژوهش بر پایه هستی شناسی عرفانی عطار و نظریه حجاب های سلوکی استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عطار گناه را معادل هرگونه حجابی می داند که مانع رشد معنوی انسان و حرکت او به سوی کمال مطلق و سیمرغ حقیقت می شود. گناهان در این منظومه عمدتا در قالب «عذرهای مرغان» تصویر شده اند؛ عذرهایی که علاوه بر توقف سیر و سلوک عواقب معنوی و عقاب اخروی را نیز به دنبال دارند. از منظر عطار ریشه همه گناهان در نفس اماره نهفته است و بزرگ ترین گناه «گناه وجودی» یا «هستی مجازی» انسان است که اساس و مادر سایر گناهان محسوب می شود. رهایی از این گناه بنیادین تنها از طریق «توبه» و نیل به مقام «فنا» میسر است. توبه انسان را از مرتبه گناهکاری به مقام تائب بودن ارتقا می دهد و در مراتب بالاتر حجاب خطا را به کلی برمی دارد و سیر انسان را به سوی «سیمرغ حقیقت» تسریع می بخشد.

کلیدواژه ها:

عطار ، منطق الطیر ، گناه ، حجاب سلوکی ، غفلت